Trapani – co zobaczyć poza starym miastem?

Trapani bywa traktowane jak przystanek techniczny: lotnisko, port, nocleg przed rejsem na Egadi i godzina spaceru po sierpowatym półwyspie ze starówką. Tymczasem pytanie o to, co zobaczyć w Trapani poza starym miastem, ma bogatszą odpowiedź niż samo miasto. Najlepsze rzeczy leżą poza miastem, w promieniu od kilku minut do godziny jazdy. Nad portem wznosi się góra z miasteczkiem Erice, w stronę Marsali ciągną się lustra solnych basenów, a z nabrzeża odpływają statki na wyspy. Część tych miejsc da się zaliczyć bez samochodu, część bez kierownicy nie ma sensu, a to rozstrzyga o układzie całego pobytu.

Trapani – co zobaczyć najpierw: góra, sól, fenicka wyspa i świątynia bez dachu

Erice – twierdza ponad 750 metrów nad morzem, na miejscu kultu Wenus

Wilgotny chłód i mgła, która potrafi zamknąć szczyt, choć w Trapani świeci słońce – tak bywa na Monte Erice. Elimowie założyli tu osadę, a na skale czczono boginię, którą ostatecznie nazwano Venus Erycina. Normańskie Castello di Venere (Zamek Wenus) stoi dokładnie w tym miejscu. Niżej rozciąga się Giardino del Balio (ogród Balio) z neogotycką Torretta Pepoli, zbudowaną przez hrabiego Agostina Pepoliego, tego samego, któremu Trapani zawdzięcza muzeum. Z ogrodowych tarasów widać sierp Trapani, solne baseny i przy czystym powietrzu wyspy Egadi.

Samo miasteczko to labirynt wąskich, brukowanych uliczek i podwórek zaglądanych przez bramy, a najstarsze partie murów przypisuje się Elimom i Fenicjanom. Najciszej jest rano, zanim dojadą autokary. Wjazd kolejką linową z Trapani jest wygodniejszy niż kręta droga, bo miejsc do parkowania przy murach jest niewiele. Przy mgle lub silnym wietrze kursy bywają wstrzymywane, więc przed wyjazdem warto spojrzeć na szczyt: jeśli jest schowany w chmurze, widoków nie będzie.

Starożytne źródła, m.in. Elian, opisują święto, podczas którego gołębie z Erice odlatywały do Afryki, by po dziewięciu dniach wrócić, co miało oznaczać powrót bogini.

Saline di Trapani e Paceco – różowe baseny, wiatraki i kopce soli pod dachówkami

Wiatraki i różowe baseny najlepiej oglądać mniej więcej godzinę przed zachodem słońca, gdy płaskie światło zmienia wodę w pasy złota, fioletu i różu, a białe kopce soli wyglądają jak zaśnieżone pagórki. Wzdłuż Strada del Sale (Drogi Soli), biegnącej między Trapani a Marsalą, ciągną się Saline di Trapani e Paceco (Saliny Trapani i Paceco), a część terenu jest rezerwatem prowadzonym przez WWF. Kolor wody zależy od zasolenia: im gęstsza solanka, tym bardziej różowa, a barwią ją mikroorganizmy.

Wiatraki dawniej napędzały pompy i młyny do mielenia soli. Zebrane latem kopce przykrywa się dachówkami, żeby deszcz ich nie rozpuścił. Zimą i wiosną na płyciznach zatrzymują się flamingi. W okolicy Nubii działa małe Museo del Sale (muzeum soli) z dawnymi narzędziami solników. Worek lokalnej soli to prosta pamiątka, która niczego nie ma szans zgnieść w bagażu. Tą samą drogą dojeżdża się do przystani, z której odpływają łodzie na Mozię.

Mozia – fenicka wyspa w lagunie i marmurowy Młodzieniec

Na wyspie San Pantaleo na lagunie Stagnone Fenicjanie założyli w VIII wieku p.n.e. miasto Mothia, a w 397 roku p.n.e. zniszczył je Dionizjos I z Syrakuz. Ocaleńcy mieli osiąść na lądzie, tam, gdzie dziś leży Marsala. Wyspę kupił i zaczął badać Joseph Whitaker, angielski kupiec winny i archeolog amatorski. W jego dawnej willi mieści się muzeum z najcenniejszym eksponatem: Giovinetto di Mozia (Młodzieńcem z Mozji), marmurową grecką figurą w długiej, przylegającej do ciała szacie.

W terenie warto obejrzeć kothon, prostokątny basen, który uważa się za dok albo zbiornik sakralny, oraz tophet, fenickie miejsce pochówku urn, o którego przeznaczeniu archeolodzy do dziś spierają się. Z lądem wyspę łączy starożytna droga, która biegnie tuż pod powierzchnią laguny. Na wyspie jest płasko, otwarcie i prawie bez cienia, więc kapelusz i woda są ważniejsze niż aparat. Przeprawa łodzią jest krótka, a Mozię najlepiej łączyć z solniskami po drodze.

Segesta – dorycka świątynia, której nikt nie dokończył

Kolumny świątyni w Segeście są gładkie, bez żłobień, a schody i bloki zachowały występy, za które je podnoszono. To znak, że budowę przerwano przed ostatnim szlifem. 36 kolumn doryckiego obejścia nadal dźwiga belkowanie, ale budowla nie ma dachu ani wnętrza, a bóstwa, któremu ją poświęcono, nie udało się ustalić. Stoi na wzgórzu nad głębokim wąwozem, a od parkingu dzieli ją krótki spacer. Samo miasto było elimskie, a świątynia to pozostałość po jego epoce rozkwitu.

Na szczycie Monte Barbaro, wyżej, leży greckie teatr z III wieku p.n.e. Jego widownia zwrócona jest ku Zatoce Castellammare, a za sceną nie ma ściany, tylko krajobraz. Pod górę kursuje autobus, a pieszo droga trwa dwadzieścia–trzydzieści minut, więc kto ma mało czasu lub idzie w upale, powinien jechać. Bez samochodu dojazd jest możliwy, ale kursów jest niewiele. Dzień spędzony tu najlepiej łączyć z Cretto di Burri, położonym niedaleko.

Morze i dzika część wybrzeża

Favignana – wyspa kamieniołomów tufu i dawnej tuńczykowni

Dla kogoś, kto ma jeden dzień na wodę i niewielki zasięg, Favignana to najprostszy wybór: wodolot (aliscafo, czyli szybka jednostka na płetwach) płynie z Trapani krótko, a wyspa jest płaska, więc rower wystarcza zamiast auta. Największe wrażenie robią cave di tufo (kamieniołomy tufu), z których wydobywano bloki budowlane. Powstały z nich pionowe wyrwy w ziemi, a w niektórych wnętrzach urządzono ogrody. Drugi punkt to dawny zakład Florio, hale przetwórni tuńczyka z szeregami łuków, zbudowane przez rodzinę przedsiębiorców, która w 1874 roku kupiła Egadi.

Wokół tuńczyka toczyło się życie wyspy: do komory sieci zaganiano ryby w rytualnym połowie zwanym mattanza, pod kierunkiem naczelnika, rais. Danie z tonno rosso (tuńczyka błękitnopłetwego) to tu najlepszy lunch. Najładniejszą kąpiel daje Cala Rossa (Czerwona Zatoka), ale w lipcu i sierpniu bywa zatłoczona. Kto chce ciszy, powinien wybrać boczne, skaliste zatoczki.

W 241 roku p.n.e. u Egadów Rzym pokonał Kartaginę, a z dna morza wydobyto brązowe tarany z okrętów obu stron; miejscowa legenda głosi, że Cala Rossa zawdzięcza nazwę krwi poległych.

Riserva dello Zingaro – siedem kilometrów wybrzeża bez jednej drogi

Zingaro nie wybacza lenistwa: kto liczy na plażę przy parkingu, rozczaruje się, bo zatoczki są dostępne wyłącznie pieszo. Riserva dello Zingaro (Rezerwat Zingaro) ciągnie się wzdłuż około siedmiu kilometrów wybrzeża między Scopello na południu a San Vito Lo Capo na północy. Wiedzie przez niego ścieżka nad klifami, a ku morzu schodzi się drobnymi odnogami do żwirowych plaż.

Do najbliższych zatoczek idzie się od wejścia mniej więcej godzinę. W środku nie ma sklepów, więc woda i jedzenie muszą być z sobą, a sandały do wody oszczędzają stopy na kamieniach. Zwykle wybiera się jedno wejście, spacer do kilku zatoczek i powrót, bo przejście całości w dwóch kierunkach zajmuje cały dzień. Przy południowym wejściu leży Scopello, z byłą tonnarą (tuńczykarnią) i skałami wyrastającymi z zatoki. Z kolei San Vito Lo Capo ma długą piaszczystą plażę pod stromą górą.

Rezerwat powstał w 1981 roku jako pierwszy na Sycylii, po proteście mieszkańców przeciwko budowie drogi wzdłuż wybrzeża.

Rzadziej wybierane kierunki: sanktuarium, ruiny, wino i jaskinie

Santuario dell’Annunziata i Museo Pepoli – gotycka Madonna i trapańskie korale

Marmurowa figura Madonna di Trapani (Madonny z Trapani), przypisywana Nino Pisano, to najważniejszy skarb Santuario dell’Annunziata (Sanktuarium Zwiastowania), założonego w początkach XIV wieku przez karmelitów. W fasadzie widać średniowieczną rozetę, a wnętrze jest barokowe. Sanktuarium leży we wschodniej części miasta, za granicą starówki, więc turyści z reguły je pomijają.

Obok mieści się Museo Pepoli, założone przez hrabiego Agostina Pepoliego. Najciekawsze są tu wyroby z korala, przez wieki specjalność trapańskich warsztatów: drobne figury i sceny religijne, często łączone ze złotem lub srebrem. Warto przyjrzeć się szczegółom, bo skala pracy jest miniaturowa. Z centrum dochodzi się tu w około dwadzieścia minut spacerem, a całość zajmuje godzinę–półtorej, więc pasuje na początek dnia przed wyjazdem na Erice.

Grotta Mangiapane i Monte Cofano – wioska schowana pod skalnym okapem

Z daleka Monte Cofano wygląda jak odcięty blok skały, wyrastający wprost z morza. Rezerwat u jego stóp ma ścieżkę wokół podstawy, wśród roślinności, w której rośnie m.in. palma karłowata. Cienia prawie nie ma, więc najlepiej iść rano albo późnym popołudniem.

W pobliskim Custonaci leży Grotta Mangiapane (Jaskinia Mangiapane), ogromny skalny okap, pod którym stoi cała osada z kamiennych domków. Zamieszkana była jeszcze w XX wieku. Dziś mieści ekspozycję dawnego życia wiejskiego, a przed Bożym Narodzeniem odbywa się tu żywa szopka. Z Trapani dojeżdża się samochodem w około pół godziny, a oba miejsca można połączyć w jedną wyprawę.

Cretto di Burri – białe pole betonu na ruinach Gibellina

Do Gibellina jedzie się z Trapani około godziny, drogą wśród winnic, a ostatni odcinek wiedzie wśród niemal pustych wzgórz. W styczniu 1968 roku trzęsienie ziemi zniszczyło miasto, a nowe zbudowano kilkanaście kilometrów dalej. Ruiny starego Gibellina artysta Alberto Burri pokrył od połowy lat osiemdziesiątych białym betonem, tworząc Cretto di Burri (Pęknięcie Burriego). Nazwa odwołuje się do jego obrazów z popękaną powierzchnią, przypominających wyschnięte błoto.

Wąskie przejścia między blokami pokrywają się z dawnymi ulicami, więc spaceruje się po śladach miasta. Nie ma tu cienia ani zaplecza, dlatego najlepsze są poranne lub późnopopołudniowe godziny, gdy niskie światło podkreśla rysy. W nowym Gibellina warto zobaczyć rzeźby plenerowe, m.in. stalową bramę Stella Pietra Consagry przy wjeździe do miasta. Z Segestą łączy się je w jeden dzień.

Marsala – port Garibaldiego, punicki okręt i wino

Nazwa Marsali kojarzy się najpierw z butelką, a dopiero potem z miastem. W 1860 roku Garibaldi wylądował tu z Tysiącem, a pamiątką jest Porta Garibaldi (Brama Garibaldiego). Najciekawszy jest Museo Archeologico w dawnym magazynie Baglio Anselmi: w sali stoją szczątki punickiego okrętu wojennego z III wieku p.n.e., wydobytego w 1971 roku w pobliżu wyspy Isola Lunga.

Wino kupowane na miejscu najlepiej wybierać świadomie: lżejsza i słodka Marsala bywa używana do kuchni, a do picia lepsza jest Marsala Vergine, wytrawna i niedosładzana. Winiarnie zwykle zwiedza się razem z degustacją, a przed wizytą trzeba się zapisać. Marsala leży około trzydziestu kilometrów od Trapani, kursują do niej autobusy i pociągi.

Marsala zawdzięcza światową sławę Johnowi Woodhouse’owi, kupcowi z Liverpoolu, który w 1773 roku zaczął wysyłać lokalne wino do Anglii, dodając do niego alkohol, by przetrwało rejs.

Levanzo – najmniejsza zamieszkana wyspa Egadów i jaskinia z prehistorycznymi rysunkami

Najmniejsza z zamieszkanych wysp archipelagu Egadów ma jedną wioskę i jedną atrakcję, którą trudno przeoczyć: Grotta del Genovese (Jaskinię Genueńczyka). W jej wnętrzu zachowały się rysunki ludzi i zwierząt, w tym tuńczyków, wykonane w różnych epokach prehistorycznych. Jaskinię zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem, a dojście prowadzi pieszo lub łodzią, więc przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualne zasady wejścia.

Na wyspę dopływa się z Trapani lub z Favignany, a kursów jest niewiele, więc powrót warto zaplanować z zapasem. Kto szuka ciszy po zatłoczonej Favignanie, znajdzie ją tu w zacisznych zatoczkach i na krótkich szlakach wśród skał.

Co jeść w zachodniej Sycylii

Obiad je się zwykle około pierwszej–drugiej po południu, a kolacja zaczyna się po ósmej wieczorem. Lokal nastawiony na turystów zdradza się menu w wielu językach ze zdjęciami potraw, kelnerem zaczepiającym przechodniów i zestawem menu turistico. Opłata za nakrycie (coperto) jest tu normą, a nie oszustwem.

Cuscus alla trapanese – kuskus z rybnym bulionem

Kuskus po trapańsku (cuscus alla trapanese) to kasza z semoliny, ręcznie wilgotniona i rozcierana, podawana z bulionem z ryb i skorupiaków, który dolewa się do talerza według uznania. To pamiątka arabskich wpływów na zachodzie wyspy. W San Vito Lo Capo odbywa się festiwal kuskusu, ale dobry można zjeść także w samym Trapani. Porcja bywa duża, więc zamawia się go raczej zamiast drugiego dania.

Busiate col pesto alla trapanese – makaron, który jest rolowany ręcznie

Busiate to spiralne makarony, ręcznie zwijane wokół cienkiego pręcika. Podaje się je z pesto po trapańsku (pesto alla trapanese), czyli surowym sosem z pomidorów, migdałów, czosnku, bazylii i oliwy. Od genueńskiego różni się brakiem orzeszków piniowych i obecnością pomidorów. Smak jest lekki, świeży i lekko orzechowy.

Genovesi – ciepłe ciastka z Erice

Genovesi di Erice to ciastka z kruchego ciasta z kremem, podawane jeszcze ciepłe i posypane cukrem pudrem. Najlepiej jeść je na miejscu, w Erice, zaraz po wyjęciu z pieca, bo po ostygnięciu tracą charakter. Dobrze komponują się z kawą wypitą po spacerze po brukowanych uliczkach.

Praktyka: jak się poruszać i czego unikać

Bez samochodu da się zobaczyć Erice (kolejką linową), Egadi (statkami z portu), solniska i Marsalę. Segesta, Zingaro, Cofano i Cretto di Burri bez własnego auta są kłopotliwe, więc wypożyczenie samochodu na przynajmniej jeden–dwa dni zwykle się opłaca. W małych miejscowościach obowiązują strefy ograniczonego ruchu (ZTL), a parkowanie oznaczają kolory pasów: niebieskie są płatne, białe bezpłatne, a żółte zarezerwowane dla uprawnionych.

Statki na Egadi odpływają z nabrzeża w Trapani, gdzie rano przy kei stoją rybackie kutry, a wodoloty czekają na pasażerów. Wodolot jest szybszy, prom wolniejszy, a w sezonie bilety warto kupić z wyprzedzeniem. Przy wzburzonym morzu kursy są odwoływane, dlatego rejsu nie należy planować na dzień odlotu.

Wstęp do Segesty, na Mozię i do rezerwatu Zingaro jest płatny, a w wybranych miejscach i terminach mogą obowiązywać limity wejść lub rezerwacje, więc aktualne zasady warto sprawdzić przed wyjazdem. Na same miejsca poza miastem potrzeba co najmniej trzech dni, a z wyspami i Zingaro cztery–pięć. Najlepiej jechać w maju–czerwcu albo od września do początku października, bo lipiec i sierpień oznaczają upał i tłok na Favignanie i w San Vito Lo Capo. Zimą solniska i Erice są prawie puste, ale łączność morska bywa nieregularna. Typowe błędy to próba zobaczenia Erice, Segesty, Mozji i Favignany w jeden dzień oraz zwiedzanie Segesty w południe, kiedy na wzgórzu nie ma cienia.

Jak to ułożyć: trzy dni

  • Dzień 1: rano Santuario dell’Annunziata i Museo Pepoli, potem kolejką do Erice, a późnym popołudniem solniska i Mozia.
  • Dzień 2: Favignana rowerem i Cala Rossa; kto woli ciszę, może wybrać Levanzo i Grotta del Genovese.
  • Dzień 3: Segesta rano, potem Cretto di Burri w niskim świetle; alternatywą jest Zingaro z Scopello albo Monte Cofano z Grotta Mangiapane.