Kiedy w 1394 roku dynastia Joseon przenosiła stolicę do Hanyangu, jej granice wyznaczono nie ulicami, lecz szczytami: Bugaksan, Naksan, Namsan i Inwangsan. Dziś między nimi stoją wieżowce i autostrady, ale cztery góry wokół dawnej stolicy nadal decydują o tym, gdzie leżą pałace, którędy biegną mury i skąd widać całe miasto. Dlatego na pytanie, co zobaczyć w Seulu, najłatwiej odpowiedzieć wzdłuż tych wzgórz: od pałaców u stóp Bugaksanu, przez targi i muzea w dolinie, po szlaki z widokiem. Do tego dochodzi kuchnia, która zaczyna się od stołu z kuchenką pośrodku, oraz jedna wyprawa pod granicę z Koreą Północną.
Seul – co zobaczyć najpierw: pałace, dzielnica hanoków i wzgórze z wieżą
Gyeongbokgung – pałac, który po pożarze z 1592 roku stał w ruinie prawie trzy wieki
Założony w 1395 roku jako główna rezydencja dynastii Joseon, Gyeongbokgung (Pałac Wielkiego Błogosławieństwa) spłonął podczas japońskiej inwazji w 1592 roku. Dopiero w 1867 roku odbudował go regent Heungseon Daewongun dla syna, króla Gojonga, więc dzisiejsze budynki to w większości dzieło XIX wieku. Układ wyznacza oś północ–południe: od bramy Gwanghwamun (brama główna) przez dziedzińce do sali tronowej Geunjeongjeon, za którą wznosi się Bugaksan. Na dziedzińcu przed salą leżą rzędy niskich kamiennych tabliczek (pumgyeseok), przy których stawali urzędnicy według rangi: cywilni po jednej stronie, wojskowi po drugiej.
Nazwę pałacu wybrał w 1395 roku doradca założyciela dynastii, Jeong Do-jeon. Pochodzi ona z Księgi Pieśni i znaczy mniej więcej „niech cieszy się wielkim błogosławieństwem”. Ten sam uczony nadawał też nazwy bramom i salom.
Większość grup kończy zwiedzanie na tej osi oraz na pawilonie Gyeonghoeru, stojącym na sztucznym stawie i przeznaczonym na uczty dworskie. Dalej na północ jest znacznie ciszej. Stoi tam sześcioboczny pawilon Hyangwonjeong na wysepce połączonej z brzegiem mostkiem. Dalej jest Jagyeongjeon, dawne komnaty królowej matki, z kominową ścianą zdobioną reliefami symboli długowieczności. Jeszcze dalej leży Geoncheonggung, gdzie w 1895 roku zamordowano królową Min. Kto chce uniknąć tłumu, powinien przyjść w dzień powszedni zaraz po otwarciu i od razu ruszyć w głąb, zanim grupy dotrą do Geunjeongjeon. Tuż na wschód od pałacu zaczyna się Samcheong-dong, skąd łatwo dojść do Bukchonu.

Changdeokgung – pałac z listy UNESCO, który wygląda, jakby wyrósł ze zbocza
W Changdeokgung nie ma geometrycznej osi, jaką narzucono Gyeongbokgungowi. Pałac założony w 1405 roku dopasowano do wzgórz, więc budynki stoją tam, gdzie pozwalał teren. Po pożarach z 1592 roku to on przez ponad dwa stulecia był główną siedzibą królów, a w 1997 roku trafił na listę UNESCO. W sali tronowej Injeongjeon wciąż widać europejskie żyrandole i zasłony dodane na początku XX wieku. To dziwny, ale prawdziwy ślad epoki, w której dwór sięgał po nowinki z Zachodu.
Największą nagrodą jest jednak ogród Huwon (Tylny Ogród), ukryty za budynkami urzędowymi. Staw Buyongji ma kształt kwadratu z okrągłą wysepką, a nad jego brzegiem stoi Juhamnu, dwukondygnacyjny pawilon z 1776 roku. Król Jeongjo urządził w nim bibliotekę Gyujanggak. Pawilon Buyongjeong wchodzi jedną krawędzią w wodę jak kwiat lotosu. Jesienią, gdy liście klonów i miłorzębów zmieniają kolor, ogród jest najlepszy. Na końcu trasy stoi skromny Nakseonjae, w którym ostatni członkowie rodziny królewskiej mieszkali aż do 1989 roku. Do Jongmyo jest stąd krótki spacer.
Bukchon – dzielnica hanoków, w której mieszkają ludzie, a nie eksponaty
Do Bukchonu (Północna Wioska) najlepiej wejść w dzień powszedni przed dziesiątą, bo to wciąż dzielnica mieszkalna. Mieszkańcy proszą o ciszę, a samotny spacer wąską uliczką między murkami daje zupełnie inne wrażenie niż pochód z telefonami. Nazwa oznacza „północną wioskę”, bo leży na północ od strumienia Cheonggyecheon i ulicy Jongno. Tu mieszkali urzędnicy i arystokraci, którzy chcieli mieć blisko pałace.
Charakterystyczne są dachy z ciemnych ceramicznych dachówek (giwa) o łagodnie wygiętych krawędziach, papierowe drzwi z hanji i podłogi ogrzewane systemem ondol. Wiele domów pochodzi dopiero z lat 30. XX wieku, gdy duże posiadłości dzielono na mniejsze działki. Na górnych odcinkach ulicy widać nad dachówkami wieżowce Seulu, a w tle wieżę na Namsanie. Zestawienie starego dachu i nowego miasta to właśnie to, po co się tu przychodzi. Najwygodniej schodzić z góry ku Samcheong-dong, mijając po drodze galerie i kawiarnie, a stamtąd dojść do pałacu.

Namsan i N Seoul Tower – wzgórze, z którego dawniej przekazywano alarm o wojnie
Do wieży N Seoul Tower prowadzi stromy, ale dobrze oznakowany szlak z zapachem sosen i przy okazji z widokiem na dachy. Wieża powstała w 1969 roku jako maszt nadawczy, a dla zwiedzających otwarto ją w 1980 roku. Wjazd kolejką linową oszczędza nogi, ale pieszy podejście z dołu pozwala lepiej zobaczyć mur miejski biegnący po zboczu. Sama platforma widokowa wieży nie jest konieczna: taras przy jej podstawie i okolice dawnej stacji sygnałowej Bongsudae dają niemal ten sam widok, tylko nieco niżej.
Bongsudae na szczycie Namsanu było ostatnim punktem sieci ogni sygnałowych z pięciu tras. Jeden dym oznaczał spokój, dwa – wroga widocznego przy granicy, trzy – zbliżanie się do granicy, cztery – wkroczenie na terytorium, a pięć – walkę.
Najlepsza widoczność jest po przejściu deszczu lub zimnego frontu, bo w ciepłe dni miasto często zalega mgiełka. Najlepsze światło przypada tuż przed zachodem słońca, gdy dachówki i dachy zmieniają kolor, a potem zapalają się światła. U północnego stopu wzgórza leży Namsangol Hanok Village, gdzie w 1994 roku zakopano kapsułę czasu. Otworzy się ją w 2394 roku, w sześćsetną rocznicę założenia stolicy.

Gwangjang Market – targ z 1905 roku, na którym je się przy ladzie
Nad Gwangjang unosi się zapach gorącego oleju i mielonej zielonej fasoli. Targ działa od 1905 roku i uchodzi za pierwszy stały targ w Korei. Dziś dla większości przybyszów to przede wszystkim zaplecze kuchenne Seulu: długie rzędy straganów z wspólnymi ladami i stołkami. Trzeba jeść bindaetteok, czyli placki z mielonej fasoli mung smażone na głębokim tłuszczu, chrupiące na brzegach i miękkie w środku. Poza tym dobre są mayak gimbap, małe rolki z marchewką i rzodkwią podawane z musztardowo-sojowym sosem, oraz yukhoe, surowa wołowina z gruszką azjatycką i żółtkiem.
Typowy błąd to zamówienie wszystkiego przy pierwszym straganie, który woła po angielsku. Lepiej wziąć jedno danie, usiąść i potem przejść do następnego, tak jak robią to stali bywalcy. Przed południem jest spokojniej niż po południu, gdy ruszają grupy. W innych częściach targu sprzedaje się tkaniny, w tym materiały na hanbok. Tuż obok płynie Cheonggyecheon, odsłonięty w 2005 roku strumień, który wcześniej przykrywała jezdnia.
Narodowe Muzeum Korei – dwa posągi, które stoją w osobnej, półmrocznej sali
Dla kogo to muzeum: dla tych, którzy po pałacach chcą zrozumieć, skąd się wzięły stroje, ceramika i posągi. Mieści się w parku Yongsan Family Park i zajmuje tyle miejsca, że ze wszystkiego nie da się zrobić jednego popołudnia. Najlepiej wybrać dwa lub trzy działy, resztę zostawić.
W głównym holu stoi kamienna pagoda ze świątyni Gyeongcheonsa z czasów Goryeo, XIV-wieczna i wysoka na kilka pięter, więc oglądana z dołu robi duże wrażenie. Osobna sala jest poświęcona dwóm pozłacanym brązowym posągom bodhisattwy w zamyśleniu, z VI i VII wieku. Stoją w półmroku, jakby w osobnej kapsule, i właśnie ta scenografia sprawia, że wiele osób zostaje tu dłużej, niż zaplanowało. Warto też obejrzeć złote korony królestwa Silla oraz celadony z epoki Goryeo, ozdobione wzorami wprawianymi w glazurę. Na deszczowy dzień to najlepszy wybór, a metrem dojeżdża się do stacji Ichon.
Na północ od stolicy: granica, która nadal działa
DMZ – pas ziemi długości około 250 kilometrów, w którym od 1953 roku nic się nie buduje
Strefa zdemilitaryzowana ma około 250 kilometrów długości i cztery kilometry szerokości, po dwa po każdej stronie linii rozejmu z 1953 roku. Ponieważ przez ponad sześćdziesiąt lat nie wolno tu było budować ani uprawiać ziemi, stała się przypadkowym rezerwatem przyrody. Zwiedza się ją w całodniowych wycieczkach zorganizowanych. Typowy zestaw to Imjingak z mostem Wolności, przez który w 1953 roku wymieniano jeńców, Trzeci Tunel i Dora Observatory.
Trzeci Tunel odkryto w 1978 roku i był jednym z kilku wykopanych przez Północ pod granicą. Schodzi się do niego w kasku, w schylonej pozycji, więc osoby z klaustrofobią mogą odpuścić. Z Dora Observatory przez lornetki widać pola, wsie i flagi po drugiej stronie, i to jest chyba najmocniejszy obraz tej wyprawy. Osobną kategorią są wycieczki do Joint Security Area w Panmunjom, z jeszcze ostrzejszymi zasadami i limitami miejsc. Taka wyprawa pasuje do dnia bez innych planów, bo zajmuje cały dzień i trudno ją połączyć z czymkolwiek.
Miejsca spokojniejsze, w samym mieście
Jogyesa i Tapgol – świątynia ze starą sosną i park, w którym w 1919 roku odczytano deklarację niepodległości
Kolor jest tu pierwszym wrażeniem: pomalowane na intensywne barwy drewno Daeungjeon, głównej sali Jogyesa, i lampiony, które wieszane przed urodzinami Buddy zasłaniają całe podwórze. Jogyesa jest główną świątynią zakonu Jogye, największego nurtu koreańskiego buddyzmu seon (zen), a stoi w samym centrum, tuż przy Insadong. Na dziedzińcu rośnie wiekowa sosna o łuszczącej się jasnej korze (baeksong), która liczy kilkaset lat.
Kilka minut dalej leży Tapgol, uznawany za pierwszy nowoczesny park Seulu. W 1919 roku, 1 marca, odczytano tu deklarację niepodległości, co dało początek ruchowi Samil. Na murze wokół parku widać reliefy z tamtych wydarzeń. W środku stoi dziesięciopiętrowa pagoda Wongaksa z 1467 roku, dziś osłonięta szklaną obudową. Stąd do uliczek Insadong, pełnych herbaciarni i sklepów z papierem i pędzlami, jest zaledwie kilka minut.
Jongmyo – świątynia przodków, w której duch idzie osobną ścieżką
Jongmyo powstało w tym samym czasie co stolica i do dziś przechowuje tabliczki duchowe królów i królowych Joseon. Wpisano je na listę UNESCO w 1995 roku, a rytuał Jongmyo Jerye wraz z muzyką Jongmyo Jeryeak odbywa się raz w roku, w pierwszą niedzielę maja. Budynek Jeongjeon jest długi i niski, o jednolitej, poziomej linii dachu, bez ozdób, które rozpraszałyby uwagę.
Warto zwrócić uwagę na ścieżkę z kamiennych płyt prowadzącą do głównego budynku. Jej środkowy, nieco wyższy pas przeznaczono dla duchów, a król szedł po bocznym, wschodnim. Dźwięk jest tu inny niż w pałacach: kruki, szum drzew i brak rozmów. Najlepiej łączyć Jongmyo z Changdeokgung, bo oba kompleksy dzieli niewielki odcinek miasta.
Seochon – targ z miedzianymi monetami i muzeum poety w dawnej pompowni
Na lunch najlepiej trafić do Seochon, dzielnicy na zachód od Gyeongbokgung. Targ Tongin słynie z yeopjeon dosirak: przy wejściu kupuje się mosiężne monety yeopjeon, dawną walutę Joseon, i wymienia je na stoiskach na dania do plastikowej tacy. Wybiera się kilka potraw według uznania, a potem je w specjalnej części targu.
Dalej, na stoku Inwangsanu, stoi Muzeum Literackie Yun Dong-ju, urządzone w dawnej pompowni wodnej. Poeta zmarł w 1945 roku w więzieniu w Fukuoce, mając 27 lat. Najbardziej znany jest jego wiersz „Prolog” (Seosi), w którym pragnie do końca życia patrzeć w niebo bez wstydu. Dawny zbiornik wodny przerobiono tu na ciemną salę. Muzeum sąsiaduje z zielonym stokiem Inwangsanu, więc łatwo przejść stąd na szlak.
Inwangsan – skała w kształcie mnicha i mur miejski nad Gyeongbokgung
Dwie, trzy godziny w terenie wystarczą, żeby zobaczyć Inwangsan z dwóch stron: jako skalisty grzbiet i jako fragment Hanyangdoseong, muru miejskiego z 1396 roku, którego zachowane odcinki mają łącznie około 18 kilometrów. Najwygodniej zaczynać od strony stacji Dongnimmun. Podejście jest strome, a skały bywają śliskie po deszczu.
Według jednej z wersji legendy spór o skałę Seonbawi, przypominającą mnicha w szacie, toczył się między mnichem Muhakiem a Jeong Do-jeonem. Muhak chciał, by skała znalazła się w obrębie muru, ale wygrał Jeong Do-jeon i Seonbawi została na zewnątrz.
Obok skały stoi szamańska kapliczka Guksadang, przeniesiona tu z Namsanu w 1925 roku, w której do dziś odprawia się obrzędy. Ze szczytu widać Gyeongbokgung z góry, za nim Bugaksan, a w głębi Namsan, czyli trzy z czterech gór, które wyznaczały granice miasta. Najlepiej wejść późnym popołudniem, gdy światło pada na zbocza Bugaksanu.
Seonyudo – park w dawnej oczyszczalni wody, gdzie zamiast fontann są betonowe kolumny
Betonowe kolumny porośnięte bluszczem to najbardziej charakterystyczny widok Seonyudo, wyspy na rzece Han. Park otwarto w 2002 roku w miejscu oczyszczalni wody, która działała do 2000 roku. Projektanci nie zburzyli konstrukcji, tylko przerobili je na ogród zielonych kolumn, baseny i ścieżki. Nazwa wyspy odwołuje się do dawnego wzgórza Seonyubong, czyli szczytu, na którym według podań bawili się nieśmiertelni.
Na wyspę wchodzi się pieszym mostem Seonyugyo, z którego widać szerokie nurty Han i mosty w oddali. Jest to miejsce na dłuższy spacer bez pośpiechu, z widokiem na wodę zamiast na pałace. Na wyspę dojeżdża się linią 9 metra do stacji Seonyudo.
Godzina pociągiem od stolicy
Suwon Hwaseong – forteca, którą król Jeongjo zbudował dla pamięci ojca
Mur fortecy Hwaseong w Suwon wzniesiono w latach 1794–1796 z rozkazu króla Jeongjo, który przenosił tu grób ojca, księcia Sado, zmarłego w 1762 roku zamkniętego w skrzyni na ryż. Forteca trafiła na listę UNESCO w 1997 roku, a pełna pętla murów to kilka godzin spokojnego marszu. Idzie się po grzbiecie wzgórza, mijając bramy Janganmun i Paldalmun, wieże strażnicze i bastiony.
Inżynier Jeong Yak-yong zaprojektował do budowy fortecy żuraw geojunggi, który ułatwiał podnoszenie ciężkich bloków. Po zniszczeniach wojennych mur odbudowano według Hwaseong Seongyeok Uigwe z 1801 roku, szczegółowego sprawozdania z budowy.
Dojazd z centrum Seulu zajmuje około godziny, metrem linii 1 lub pociągiem. Najlepiej wybrać dzień z dobrą widocznością i zaplanować czas na wejście na mur od strony Janganmun, a zejście przy Paldalmun.
Co jeść w Seulu
W Seulu lokale specjalizują się zwykle w jednym daniu i mają krótkie menu, często tylko po koreańsku. To dobry znak. Gorszym jest fotomenu w kilku językach i naganiacze przy wejściu, zwłaszcza w Myeongdong. Przystawki (banchan) są dodawane do posiłku i dolewane za darmo, woda jest samoobsługowa, a obsługę wzywa się przyciskiem na stole. Napiwków się nie zostawia.
Samgyeopsal – boczek pieczony na stole
Grube plastry wieprzowego boczku piecze się na kuchence pośrodku stołu, tnie nożycami i zawija w liść sałaty lub perilli (kkaennip) z czosnkiem i sosem ssamjang z fermentowanej fasoli i papryki. W wielu lokalach obowiązuje zamówienie minimum dwóch porcji, więc łatwiej iść w parze. Posiłek kończy się zwykle ryżem z zupą lub zimnym makaronem. Do tego pije się soju lub piwo.

Sundubu-jjigae – gotujący się garnek z miękkim tofu
Danie podawane jest w kamionkowym garnku, który bulgocze jeszcze po postawieniu na stole. Jest to ostra zupa z niezsiadłego tofu, zwykle z owocami morza lub wieprzowiną. Do gorącego bulionu wbija się surowe jajko, które ścina się od temperatury. Obok stoi ryż, często w kamiennej misce, w której przypala się spód, a do przypalonego ryżu dolewa się wodę. Szczególnie dobre w chłodne dni.
Tteokbokki – ryżowe wałeczki w czerwonym sosie
Walcowate placki ryżowe duszone w słodko-ostrym sosie z gochujang, często z plackami z ryby (eomuk), jedzone na ulicy z papierowego kubka. W namiotach pojangmacha dostaje się do tego kubek bulionu rybnego i smażone przekąski twigim, które macza się w sosie. To jedzenie, które smakuje najlepiej na stojąco i z kimś, kto odpowie na pytanie, ile ostrości jest w sosie.

Metro, bilety i błędy, które psują wyjazd
Metro w Seulu ma ponumerowane i oznaczone kolorami linie i połączenie z koleją podmiejską, więc dociera nawet do Suwon. Najwygodniej kupić kartę T-money, którą doładowuje się w sklepach całodobowych i która działa też w autobusach. Przesiadki w krótkim czasie rozlicza się łącznie, więc wychodzi taniej niż osobne bilety. Nawigacja Google jest w Korei ograniczona, dlatego lepiej mieć aplikację Naver Map lub Kakao Map. Metro nie jeździ całą noc, ale po jego zamknięciu kursują autobusy nocne.
Do pałaców i Jongmyo zwykle opłaca się bilet łączony na kilka obiektów. W hanbok wstęp do pałaców bywa bezpłatny, a każdy pałac ma inny dzień zamknięcia w tygodniu. Do ogrodu Huwon, na Jongmyo i na wycieczki do DMZ wchodzi się zwykle z przewodnikiem, w określonych terminach i z dokumentem tożsamości. Zasady się zmieniają, więc przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne reguły i rezerwacje. Najlepsze pory na przyjazd to wiosna, w czasie kwitnienia wiśni, i jesień, od końca października do początku listopada, gdy zmieniają się kolory liści. Lato jest parne i deszczowe, a zimą bywa sucho i bardzo zimno. Na zwiedzanie dobrze zarezerwować trzy dni, a przy Suwon i DMZ cztery lub pięć.
- Wyjścia z metra są numerowane i na mapach podaje się numer wyjścia. Wybranie złego wydłuża dojście nawet o kilkanaście minut.
- Myeongdong lepiej traktować jako zakupy niż kolację. Ceny i smaki są tu nastawione na turystów.
- Kasy pałaców zamykają się przed samym zamknięciem, więc dojście o ostatniej chwili kończy się odmową.
- Na ulicach prawie nie ma koszy, więc odpadki trzeba nosić ze sobą do najbliższego sklepu.
- Trzy pałace jednego dnia to za dużo. Lepiej łączyć jeden pałac z targiem lub parkiem.
Plan na kilka dni
- Dzień pierwszy: Gyeongbokgung zaraz po otwarciu, lunch w Seochon, Bukchon pod wieczór.
- Dzień drugi: Changdeokgung z ogrodem Huwon, Jongmyo, Jogyesa i Tapgol, wieczorem Gwangjang Market.
- Dzień trzeci: Narodowe Muzeum Korei, a przed zachodem słońca Namsan i kolacja z samgyeopsal.
- Dzień czwarty: Suwon Hwaseong albo DMZ. Przy pogodnym dniu zamiast nich Inwangsan i Seonyudo.
