Na pocztówkach Zanzibar ma jedną pogodę: bezchmurne niebo i morze w kolorze mięty. W rzeczywistości wyspa przechodzi przez dwie pory deszczowe, a na wschodnim wybrzeżu ocean potrafi w ciągu kilku godzin cofnąć się o setki metrów i zostawić płycizny z wodorostami. Dlatego pytanie, kiedy pojechać na Zanzibar, zamienia się w trzy: który miesiąc, która strona wyspy i jaki program. Wyspa ma dwa suche okna w roku, ale każde daje inny rodzaj wakacji. Kto zna te różnice przed rezerwacją lotu, unika najczęstszego rozczarowania, czyli pokoju z widokiem na odsłonięte dno morskie.
Kiedy jechać na Zanzibar: cztery odcinki roku w tropikach
Wyspa leży około sześciu stopni szerokości geograficznej na południe od równika, więc temperatura niemal się nie zmienia, a morze jest ciepłe przez cały rok. O komforcie decydują opady, wilgotność i wiatr. Kalendarz dzieli się na cztery odcinki.
- Czerwiec–październik: pora sucha i najchłodniejsza, z mniejszą wilgotnością i wiatrem południowo-wschodnim (kusi). To dobry czas na chodzenie po Stone Town, plantacjach i lesie oraz na kitesurfing. Lipiec i sierpień to szczyt zatłoczenia.
- Styczeń–luty: sucho, ale gorąco i parno, przy wietrze północno-wschodnim (kaskazi). Upał wymusza przerwę w środku dnia, a morze jest wtedy bardzo ciepłe.
- Marzec–maj: masika, czyli długie deszcze. Ulewy trwają godzinami, zdarzają się całe pochmurne dni, a część obiektów na wschodnim wybrzeżu ogranicza działalność lub się zamyka. Kwiecień i maj bywają najmokrzejsze.
- Listopad–grudzień: vuli, czyli krótkie deszcze. Opady przychodzą zwykle jako popołudniowe burze lub nocne ulewy, ale ich termin jest kapryśny i potrafią się spóźnić albo przyjść wcześniej. To najmniej przewidywalny odcinek roku, choć zdarzają się w nim całe tygodnie słońca.
Kalendarz Zanzibaru od wieków wyznaczały wiatry: dau, drewniane żaglowce z trójkątnym żaglem, przypływały z Arabii i Indii z monsunem północno-wschodnim, a wracały z południowo-wschodnim. W 1840 roku sułtan Said bin Sultan przeniósł swój dwór z Maskatu właśnie na Zanzibar.
Przy swobodnym wyborze terminu najmniej ryzykowne są czerwiec, wrzesień i luty. Pogoda jest wtedy stabilna, a tłumy mniejsze niż w lipcu, w sierpniu i w okresie świąt Bożego Narodzenia. Kto jedzie tylko na plażę, powinien wykluczyć marzec–maj. Kto chce głównie zwiedzać, może rozważyć też listopad i grudzień, bo krótkie deszcze rzadko rozwalają cały dzień.
Stone Town – labirynt, w którym drzwi mówią o właścicielu
Zapach goździków, smażonej ryby i wilgotnego kamienia miesza się w uliczkach Stone Town (po suahili Mji Mkongwe, czyli Stare Miasto), które nie tworzą żadnej siatki i najlepiej zwiedza się je bez wyznaczonej trasy. Najciekawszą lekturą są tu rzeźbione drzwi. Te z mosiężnymi kolcami na skrzydłach to styl indyjski: w Indiach kolce miały odstraszać słonie bojowe, na Zanzibarze zostały ozdobą. Drzwi z szeroko rzeźbioną ościeżnicą i napisem z Koranu nad wejściem reprezentują styl arabski, omański. Według miejscowej opowieści drzwi zamawiano przed budową domu, bo to one pokazywały status właściciela.
Najlepsze światło na rzeźbienia jest rano, gdy słońce wpada ukośnie w wąskie ulice. W styczniu i lutym środek dnia zamienia je w piekarnik, a podczas ulew w rynny, więc suche miesiące mają tu realną przewagę. Stare Miasto leży na cyplu, więc każda uliczka prowadząca na zachód kończy się nabrzeżem. Kto zgubi się w głębi, wychodzi z labiryntu bez mapy.
Freddie Mercury urodził się w Stone Town w 1946 roku jako Farrokh Bulsara. Jego rodzina wyjechała z wyspy po rewolucji w 1964 roku.
Dawny targ niewolników w Mkunazini – ołtarz tam, gdzie stał pręgierz
To miejsce dla tych, którzy chcą zrozumieć, skąd wzięły się pieniądze na rzeźbione domy Stone Town. W Mkunazini działał jeden z ostatnich wielkich targów niewolników Afryki Wschodniej, zamknięty w 1873 roku pod naciskiem Brytyjczyków. Na jego miejscu w latach siedemdziesiątych XIX wieku wzniesiono katedrę anglikańską (Christ Church). Według przekazu ołtarz stanął tam, gdzie tkwił pręgierz. We wnętrzu wisi krucyfiks wykonany, jak głosi tradycja, z drzewa, pod którym pochowano serce Davida Livingstone’a w dzisiejszej Zambii.
W podziemiach pokazuje się niskie, ciemne komory, w których przetrzymywano ludzi przed sprzedażą. Obok stoi pomnik: grupa figur w żelaznych łańcuchach, osadzona w zagłębieniu poniżej poziomu terenu, tak że patrzy się na nią z góry. Zwiedzanie z lokalnym przewodnikiem zajmuje około godziny. Lepiej przyjść rano, zanim zjadą zorganizowane grupy, bo komory są tak małe, że przy kilkunastu osobach nic w nich nie widać. Od targu Darajani dzieli to miejsce krótki spacer.
Changuu i Nakupenda – żółwie olbrzymie i mielizna zależna od pływów
Jedna wycieczka łodzią łączy dwa różne miejsca, a o jej sensie decydują pływy, nie pogoda. Changuu (Wyspa Więzienna, po angielsku Prison Island) powstała w XIX wieku jako miejsce odosobnienia opornych niewolników. Pod koniec stulecia Brytyjczycy wznieśli tam więzienie, które nigdy nie przyjęło więźniów i posłużyło jako stacja kwarantanny. Dziś wyspę znają głównie żółwie olbrzymie aldabra, sprowadzone w XIX wieku z Seszeli. Gatunek dożywa ponad stu lat, a część osobników na wyspie ma ponoć za sobą czasy kolonialne.
Nakupenda (po suahili „kocham cię”) to piaszczysta mielizna daleko od brzegu. Przy odpływie jest szeroka, przy wysokiej wodzie kurczy się do wąskiego pasa lub znika. Przed wyborem rejsu warto więc sprawdzić pływy, bo przy złej porze wyprawa sprowadza się do pływania wokół łodzi. Przeprawa ze Stone Town trwa niecałą godzinę.

Plaże i las: trzy oblicza wyspy poza stolicą
Nungwi i Kendwa – północ, gdzie plaża nie znika wraz z odpływem
Na północnym cyplu Nungwi do dziś powstają drewniane dau, budowane wprost na plaży przez stoczniowców pracujących ręcznie. To rzadki widok, bo tradycyjne rzemiosło okrętowe współistnieje tu z hotelami. Północne plaże, czyli Nungwi i sąsiednia Kendwa, są mniej zależne od pływów niż wschód. Przy odpływie zmienia się szerokość plaży i dostęp do wody, ale kąpiel pozostaje możliwa.
Słońce zachodzi tu prosto w morze, więc wieczory są głównym powodem, by tu być. W Kendwa organizowane są imprezy w czasie pełni, przy których plaża bywa głośna do rana, więc kto szuka ciszy, powinien nocleg wybrać w Nungwi albo gdzie indziej. Najlepsze warunki dają styczeń, luty i miesiące od czerwca do października. W masice część obiektów na tej części wybrzeża działa na zwolnionych obrotach.

Paje i Jambiani – odpływ, wodorosty i wiatr do kitesurfingu
Zdjęcie plaży w Paje zrobione o jednej porze nie przypomina tej samej plaży sześć godzin później: woda cofa się o setki metrów, a z lagun wyłaniają się płycizny. Dlatego przed rezerwacją noclegu warto sprawdzić tablice pływów i rozplanować kąpiel na wysoką wodę. Odpływ nie jest jednak stratą, bo brodzą wtedy po lagunie kobiety zbierające wodorosty z poletek oznaczonych palikami i sznurami. Plon suszy się, a następnie trafia na eksport. Uprawa wodorostów to jedno z głównych zajęć wschodniego wybrzeża.
Wiatr, który wieje na wschodzie w obu sezonach monsunowych, uczynił z Paje stolicę kitesurfingu na wyspie. Jambiani leży kilka kilometrów dalej na południe i jest cichsze. Wschód słońca nad oceanem odbywa się tu bez konkurencji innych hoteli i budynków w kadrze.

Jozani – las, w którym małpy podobno podjadają węgiel drzewny
Według miejscowych przewodników rdzawe małpy z Jozani wykradają węgiel drzewny z ognisk, bo pomaga im neutralizować toksyny z liści. Mowa o Kirk’s red colobus, gatunku endemicznym dla wyspy Unguja, czyli głównej wyspy Zanzibaru. To szczupłe, długoogonowe małpy o rudawym futrze, które w Jozani przywykły do obecności ludzi i nie uciekają w koronach drzew.
Park Narodowy Jozani Chwaka Bay obejmuje las, którego korzenie stoją w wodzie gruntowej, i pomost przez namorzyny. Teren jest niewielki, na spacer z parkowym przewodnikiem wystarczają dwie godziny. W deszczowych miesiącach ścieżki są śliskie, a komarów jest więcej, więc lepiej planować wizytę na suche miesiące. Jozani leży przy drodze ze Stone Town w stronę Paje, więc naturalnie wpada się tu w drodze na wschodnie wybrzeże.
Zanzibar mniej oczywisty: targ, perskie łaźnie i południe
Targ Darajani – ryby, przyprawy i chusty z przysłowiami
Hala targu Darajani (nazwa oznacza „przy moście”) z początków XX wieku pachnie naraz rybą, przyprawami i kurzem, a przed wejściem rozstawiają się stragany z owocami i tkaninami. Zanim kupi się cokolwiek, warto zatrzymać się przy kangach, bawełnianych chustach noszonych przez kobiety.
Na brzegu każdej kangi wydrukowano suahilskie przysłowie lub sentencję, a kobiety często wybierają wzór ze względu na ukryty komunikat, który mają przekazać sąsiadce lub mężowi.
Targ jest najbardziej żywy w godzinach porannych. W upalnym południu hala jest duszna, a zapachy mięsa i ryb intensywniejsze. Zdjęcia ludziom lepiej robić po zapytaniu o zgodę. Wąskie uliczki wokół targu tworzą wschodnią granicę Stone Town i tu najlepiej widać lokalne życie, bez scenografii dla turystów.
Kidichi – perskie łaźnie i plantacja, na której goździki schną na matach
Około połowy XIX wieku sułtan Said bin Sultan kazał wznieść w Kidichi łaźnie dla swojej perskiej żony, którą według przekazu nazywano Szeherezadą. Do dziś stoją tu sklepione pomieszczenia z łukami, a otaczające je wzgórza są typowym przykładem plantacji przypraw. Goździki sprowadzono na wyspę w pierwszej połowie XIX wieku, a zbiór przypada głównie na drugą połowę roku. Sprzedawane po zerwaniu pączki kwiatowe schną na matach, zmieniając kolor z zielonkawo-różowego na ciemnobrązowy.
Przewodnik na plantacji pokazuje m.in. gałkę muszkatołową owiniętą czerwonym omotkiem, z którego powstaje maczek, oraz cynamon, którego kora pachnie już po zdrapaniu paznokciem. Wycieczki sprzedawane przy plażach bywają masowe, dlatego lepiej wybrać mniejszą farmę z lokalnym przewodnikiem. Najlepsze są suche miesiące, bo po deszczu ścieżki zamieniają się w błoto. Wizytę warto łączyć z Jozani lub Stone Town w jeden dzień.
Kizimkazi – meczet z inskrypcją z 1107 roku i delfiny
W 1107 roku, jak głosi datowana inskrypcja w piśmie kufickim, powstał meczet Dimbani w Kizimkazi, uznawany za jedną z najstarszych datowanych budowli muzułmańskich Afryki Wschodniej. Wioska rybacka na południowo-zachodnim krańcu wyspy jest też bazą wypraw na delfiny. Kto zdecyduje się na rejs, powinien wybrać mniejszą łódź i wypłynąć wcześnie rano, gdy łodzi na wodzie jest mniej. Gdy kilkanaście łodzi goni jedną grupę zwierząt, wycieczka przestaje mieć sens.
Do meczetu wchodzi się w stroju zakrywającym ramiona i kolana, po zdjęciu butów. Kizimkazi jest na tyle odległe od Stone Town, że na całodniową wyprawę lepiej zarezerwować transport z kierowcą. Dłuższa droga rekompensuje to ciszą i brakiem hoteli w kadrze.
Makunduchi – wieś, w której przy Mwaka Kogwa bije się łodygami bananowca
Kalendarz decyduje o tym, czy Makunduchi jest tylko spokojną wsią rybacką na południowym wschodzie, czy sceną jednego z najbardziej niezwykłych świąt wyspy. Pod koniec lipca obchodzi się tu Mwaka Kogwa (szirazyjski Nowy Rok), z udziałem grup mężczyzn, którzy symbolicznie okładają się łodygami bananowca. W trakcie obchodów buduje się chatę ze słomy lub liści i podpala ją, a całość ma oczyszczać wspólnotę z dawnych urazów.
Święto jest lokalne, głośne i zatłoczone, więc lepiej wybrać się z przewodnikiem znającym zwyczaje. Przypada na suchy sezon, więc pogoda zwykle sprzyja. Poza terminem święta Makunduchi jest po prostu spokojną wsią, dobrym przystankiem w drodze do południowych plaż.
Co się je na Zanzibarze i o której porze
Wieczorem nabrzeże Forodhani, czyli ogrody przy nabrzeżu Stone Town, zmienia się w jarmark kramów z grillowanymi szaszłykami, owocami morza i sokiem z trzciny cukrowej. Kramy z dużym ruchem i widocznym grillem są bezpieczniejsze niż te z owocami morza leżącymi na słońcu. Restauracje nastawione na turystów rozpoznaje się po laminowanym menu w kilku językach i naganiaczach przy wejściu. W starym mieście przy wejściach sprzedaje się też kahawa chungu (gorzką kawę) z miedzianych dzbanków, serwowaną w maleńkich filiżankach.
Brytyjski ostrzał pałacu sułtana przy Forodhani w 1896 roku zakończył się po około 40 minutach, co czyni wojnę angielsko-zanzibarską uznawaną za najkrótszą w historii.
Zanzibar pizza – kieszeń z ciasta, nie włoski placek
Nazwa myli: to cienko rozciągnięte ciasto, którym owija się nadzienie z mielonego mięsa lub owoców morza, jajka i warzyw, a całość składa w kwadrat i smaży na blasze. Wybiera się nadzienie przy kramie i patrzy, jak kucharz składa ciasto na oczach klientów. Wersja na słodko, z bananem i czekoladą, jest tradycyjną odpowiedzią na pytanie o deser.

Urojo – żółta zupa z chrupiącymi dodatkami
Urojo to kwaśno-pikantny, żółtawy bulion, do którego dodaje się bhajia (smażone w cieście kawałki ziemniaka), chrupiące chipsy z manioku i kawałki mięsa z szaszłyków mishkaki. Często pojawiają się też surowa cebula, kolendra i chutney kokosowy. Je się ją w ciągu dnia, jako przekąskę lub lekki obiad, i zamawia się u kramarzy w starym mieście.

Pweza wa nazi – ośmiornica w sosie kokosowym
Pweza wa nazi (ośmiornica w kokosie) to ośmiornica duszona w mleku kokosowym z przyprawami, podawana z ryżem lub chlebem chapati. Sos jest gęsty, lekko słodkawy od kokosa, a mięso powinno być miękkie, nie gumowate. Lepiej zamawiać ją tam, gdzie ośmiornicę kupuje się świeżą z porannego połowu.

Logistyka i błędy: jak ułożyć wyjazd względem pogody
Na samą wyspę wystarcza zwykle od siedmiu do dziesięciu dni. Przy krótszym pobycie trzeba wybierać między Stone Town a plażą. Lotnisko leży kilka kilometrów od Stone Town, a dojazd na północ lub wschód zajmuje od około godziny do półtorej. Z Dar es Salaam kursują też promy, ale przeprawa bywa kołysząca, więc kto łatwo odczuwa chorobę morską, powinien wybrać samolot. Po wyspie jeździ się taksówkami z kierowcą, ustalając warunki przed odjazdem, oraz dala-dala, czyli minibusami z odkrytą skrzynią lub ławkami. Przy wynajmie skutera lub quada warto sprawdzić aktualne lokalne przepisy.
Zasady dla turystów, czyli wizy, opłaty za parki narodowe i rezerwacje wycieczek, a także wymogi sanitarne, zmieniają się, więc przed wyjazdem trzeba je sprawdzić. Dobrze też skonsultować się z poradnią medycyny podróży w sprawie szczepień i profilaktyki malarii. Ramadan przesuwa się co roku o około jedenaście dni, więc w niektórych latach trafia w środek suchego okna. W ciągu dnia część lokali w Stone Town i wsiach jest zamknięta, a jedzenie i picie na ulicy uchodzi za niegrzeczne. W obiektach hotelowych życie toczy się normalnie. Poza plażą obowiązuje strój zakrywający ramiona i kolana.
Typowe błędy:
- rezerwacja noclegu na wschodzie bez sprawdzenia pływów i bez planu na godziny odpływu;
- wyjazd w kwietniu lub maju na „plażowy” tydzień, gdy część obiektów jest zamknięta;
- zwiedzanie Stone Town w środku dnia w styczniu lub lutym;
- kupowanie wycieczek od przypadkowych zaczepiających na ulicy, tzw. papasi, zamiast u wiarygodnych organizatorów;
- picie wody z kranu oraz brak ochrony przed słońcem na rejsach i mieliznach.
Siedem dni z podziałem według pogody
- Dzień 1: Stone Town rano, targ Darajani i dawny targ niewolników w Mkunazini, wieczorem nabrzeże Forodhani.
- Dzień 2: Changuu i Nakupenda, po sprawdzeniu pływów.
- Dzień 3: Kidichi i plantacja przypraw, w suchych miesiącach.
- Dzień 4: Jozani w drodze na wschodnie wybrzeże i nocleg w Paje.
- Dzień 5: Paje i Jambiani, plaża i lagunowe poletka wodorostów według tablic pływów.
- Dzień 6: wyjazd na północ, Nungwi i zachód słońca w Kendwa.
- Dzień 7: stocznia dau w Nungwi rano, a przy dłuższym pobycie dodatkowy dzień na Kizimkazi i delfiny lub, pod koniec lipca, na Makunduchi.
