Rano, zanim ruszy pierwsza kolejka z Ortisei, na pastwiskach Seceda leży jeszcze cień. Słychać tylko dzwonki krów i kroki pierwszych wędrowców. Tak zaczyna się dzień w górach, które na papierze wyglądają jak jeden masyw, a w terenie rozpadają się na pięć odmiennych światów: od winnic Bolzano, przez płaskowyże Val Gardena i przełęcze Fassy, po Cortinę i poszarpaną północ nad Val Pusteria. Kto prowadzi palcem po mapie Dolomitów ze szlakami i punktami postoju, szybko widzi, że o układzie decydują doliny i przełęcze, a nie kategorie punktów. Większość wyjazdu to krótkie odcinki serpentyn i długie dni na nogach, więc wybór bazy waży więcej niż długość listy atrakcji.
Szczyty Trzy samodzielne turnie – Cima Grande (2999 m), Cima Ovest i Cima Piccola – wyrastają z kamiennego płaskowyżu na granicy Tyrolu Południowego i Veneto. Północna ściana Cima Grande, pokonana w 1933 roku drogą Comiciego i braci Dimai, stała się symbolem alpinizmu. Pod szczytami zachowały się też okopy z frontu austriacko-włoskiego z lat 1915–1917. Najwyższy masyw Dolomitów, kulminacja Punta Penia ma 3343 m. Po północnej stronie leży lodowiec, który od lat się cofa. W czasie I wojny światowej żołnierze austriaccy wykuli w jego lodzie system galerii zwany Miastem w Lodzie. Od południa masyw opada urwistą ścianą, a u podnóża leży zapora Lago di Fedaia. Masyw o wysokości 3181 m, ograniczony dolinami Val Gardena i Val di Fassa oraz płaskowyżem Alpe di Siusi. W jego grani wyróżnia się Cinque Dita, czyli Pięć Palców, charakterystyczny poszarpany wierzchołek widoczny z wielu stron. Wokół masywu prowadzi popularny, całodzienny szlak Giro del Sassolungo. Smukła piramida o wysokości 3184 m w grupie Pale di San Martino, nazywana „Cervino delle Dolomiti”, czyli dolomitowym Matterhornem. Wyraźnie góruje nad sąsiednimi turniami i jest widoczna z San Martino di Castrozza oraz z okolic Passo Rolle. Masyw o wysokości 3220 m, którego północno-zachodnia ściana nad Alleghe ma około 1200 m i nazywana jest „ścianą ścian”. W 1925 roku Emil Solleder i Gustav Lettenbauer przeszli ją jako pierwsi w skali szóstego stopnia trudności, co otworzyło epokę wielkich dróg w Dolomitach. Samotny masyw o wysokości 3168 m, którego kształt z daleka przypomina potężny fotel, stąd lokalna nazwa Caregon del Padreterno, czyli fotel Pana Boga. Brytyjczyk John Ball wszedł tu w 1857 roku, co uchodzi za jedno z pierwszych wejść na dolomitowy trzytysięcznik. Grupa pięciu wież skalnych koło Passo Falzarego, z których najwyższa Torre Grande ma 2361 m. Wzdłuż nich zachowały się okopy i zabudowania włoskiej armii z I wojny światowej, tworzące muzeum pod gołym niebem. Skały są też ulubionym miejscem wspinaczki sportowej. Masyw nazywany po niemiecku Rosengarten, czyli Ogród Różany, z najwyższym wierzchołkiem Catinaccio d'Antermoia (3002 m). Według legendy król Laurin przeklął swój ogród, by nie kwitł ani w dzień, ani w nocy, ale zapomniał o zmierzchu. Dlatego ściany zapalają się wtedy różem, zjawiskiem zwanym enrosadira. Masyw o wysokości około 2560 m, uznawany za symbol Tyrolu Południowego i rozpoznawalny po poszarpanych szczytach Santner i Euringer nad płaskowyżem. Lokalna tradycja wiąże go z czarownicami, które miały się tu gromadzić. Szczyt wznosi się bezpośrednio nad Alpe di Siusi i doliną Isarco. Najwyższy szczyt grupy Odle (3025 m), z krzyżem na wierzchołku. Wejście prowadzi ubezpieczoną ścieżką od strony Val Gardena, a z góry widać Seceda, Sassolungo i Alpe di Siusi. Łagodny, trawiasty szczyt o wysokości 2275 m nad Brunico, z którego rozciąga się panorama od Alp Zillertalskich po Dolomity. Na wierzchołku stoi Messner Mountain Museum Corones, wbudowane w skałę według projektu Zahy Hadid, poświęcone historii wspinaczki. Punkty widokowe Grań na wysokości 2519 m nad Ortisei, której północna strona opada niemal pionowo ku Val di Funes. Za krawędzią pastwiska układają się falami na tle postrzępionych turni grupy Odle. Na wierzchołek wjeżdża się kolejką z Ortisei, a stąd odchodzą szlaki w stronę płaskowyżu Puez. Uchodzi za największą wysokogórską halę w Europie: ponad 50 km² łąk na wysokości około 1800–2200 m, zamkniętych masywami Sciliar i Sassolungo. Wieczorem ściany Sassolungo zabarwiają się na różowo, a po łące rozrzucone są drewniane szałasy pasterskie. Niemiecka nazwa tego miejsca to Seiser Alm. Jezioro na wysokości 1496 m, otoczone świerkowym lasem i ścianami Croda del Becco. Ścieżka dookoła ma około 3,5 km, a przy brzegu stoi drewniany hangar na łodzie, jedno z najczęściej fotografowanych miejsc w Dolomitach. Od jeziora zaczyna się wielodniowa trasa Alta Via delle Dolomiti nr 1. Niewielkie jezioro na wysokości 1519 m pod ścianami Latemar, o wodzie w odcieniach szmaragdu i błękitu. Nie ma widocznego dopływu, jest zasilane wodami podziemnymi. Według legendy kolory pochodzą od rozbitej tęczy, którą do jeziora wrzucił czarownik Masaré, gdy nie zdobył nimfy mieszkającej w wodzie. Jezioro na wysokości 1756 m, uznawane za największe naturalne jezioro Cadore. Na tafli odbija się masyw Sorapiss, a nad brzegiem stoją stare pensjonaty, wśród nich sanatorium dla dzieci z chorobami dróg oddechowych. Stąd odchodzi droga prowadząca do Rifugio Auronzo i Tre Cime. Przełęcz na wysokości 2236 m między Cortiną a Colle Santa Lucia, osiągana serpentynami, z widokiem na Monte Pelmo, Marmoladę i Civettę. Nad przełęczą wznosi się igła skalna Ra Gusela, a w pobliżu leży płaskowyż Mondeval, miejsce odkrycia szkieletu mezolitycznego łowcy. Szczyt o wysokości 2778 m nad Passo Falzarego, na który wjeżdża się kolejką linową. Podczas I wojny światowej Włosi wykuli w skale tunele, z których w 1917 roku detonowano ładunek pod pozycjami austriackimi. Galerie można dziś przejść, a z tarasu widać Tofane, Marmoladę i Cinque Torri. Skalny taras na wysokości 2950 m na krawędzi masywu Sella, dostępny kolejką z Passo Pordoi (2239 m). Rozległy płaskowyż z kamiennymi polami zachował księżycowy krajobraz, a przy dobrej widoczności widać stąd Marmoladę, Civettę i ściany Catinaccio. Alpejskie jezioro polodowcowe pod masywem Sorapiss, o mlecznoturkusowej barwie pochodzącej od zawiesiny drobnych minerałów. Nad brzegiem stoi schronisko Rifugio Vandelli, a dojście zaczyna się od Passo Tre Croci. Część szlaku prowadzi po wąskich półkach z ubezpieczeniem linami. Wioski i miasteczka Niewielka wieś w Val di Funes z kościółkiem o smukłej dzwonnicy, który na tle ścian Odle jest jednym z najczęściej fotografowanych widoków Dolomitów. W tej dolinie dorastał Reinhold Messner, pierwszy człowiek, który zdobył wszystkie ośmiotysięczniki. Główna miejscowość Val Gardena, w której do dziś kwitnie rzeźbiarstwo w drewnie. Od XVII wieku wywożono stąd drewniane zabawki i lalki do całej Europy. Mieszkańcy posługują się ladyńskim, a nazwa miejscowości w tym języku brzmi Urtijëi. Kolejki prowadzą stąd na Seceda i Alpe di Siusi. Wąskie miasteczko w dolinie Isarco, w XIX wieku kolonia artystów. Nad nim na skale stoi klasztor Säben, zamieszkany przez benedyktynki, dawniej siedziba biskupów. Z klasztoru roztacza się widok na dolinę, a w mieście zachowały się szyldy kutego żelaza. Miasteczko u wschodniego krańca Val Pusteria, z romańską kolegiatą uchodzącą za jedną z ważniejszych budowli romańskich w Tyrolu Południowym. W jej wnętrzu zachowała się późnoromańska grupa pasyjna. W pobliżu zaczynają się szlaki w Dolomiti di Sesto. Miejscowość nad rzeką Drawą, w której latem w latach 1908–1910 komponował Gustav Mahler. Przy starej wiejskiej chacie powstały fragmenty jego ostatnich dzieł. Dziś odbywają się tu Dni Mahlerowskie, a w okolicy zaczynają się trasy rowerowe wzdłuż doliny. Wieś u zachodniego skraju Alpe di Siusi, z barokową dzwonnicą z cebulastym hełmem. Stąd pochodzi popularny zespół ludowy Kastelruther Spatzen, a z okolic wiodą trasy na Sciliar i do Fiè allo Sciliar. W centrum zachował się układ drewnianych balkonów. Główna wieś Alta Badia, u stóp Sella i Puez. Mieszkańcy posługują się ladyńskim, a miejscowość jest węzłem trasy Sella Ronda, okrążającej masyw Sella przez cztery przełęcze. Z okolicznych stoków widać Marmoladę i Cir. Najwyżej położona większa miejscowość Val di Fassa, u zbiegu dróg na Passo Pordoi, Passo Sella i Passo Fedaia prowadzącą pod Marmoladę. Mieszkańcy posługują się ladyńskim w odmianie fassańskiej. Z miejscowości odchodzą szlaki w głąb masywu Sella. Górski ośrodek w Trentino u podnóża Pale di San Martino, nad którym wznosi się Cimon della Pala. Miejscowość leży na polanie pośród lasów Paneveggio. Z centrum wyjeżdża się kolejką pod Rosettę, skąd ruszają szlaki wśród skalnych płaskowyżów. Uznawana za miejsce urodzenia Tycjana, który przyszedł na świat tu około 1488–1490 roku. Dom rodzinny malarza przekształcono w muzeum, a w centrum stoi kościół z jego obrazem. Miasteczko od wieków było ośrodkiem Cadore i gminy górskiej. Miasta Główny ośrodek Doliny Ampezzo, gospodarz zimowych igrzysk olimpijskich w 1956 roku, leży w kotlinie otoczonej Tofanami, Cristallo i Pomagagnonem. Mieszkańcy kultywują ladyński dialekt ampezzański, a w 1981 roku kręcono tu zimowe sceny filmu o Jamesie Bondzie „Tylko dla twoich oczu”. Dwujęzyczna stolica Tyrolu Południowego, gdzie winnice sięgają niemal ulic, a w kotlinie rosną palmy. Wokół miasta uprawia się szczepy Lagrein i Santa Maddalena, a pod arkadami Lauben od średniowiecza handluje się na targu owocami. Z Piazza Walther widać pierwsze skały Dolomitów. Uchodzi za jedno z najstarszych miast Tyrolu, wzmiankowane w dokumentach z 901 roku, przez wieki siedziba książąt-biskupów. Stare miasto ma barokowe fasady, kościół z podwójnymi wieżami i dawny pałac biskupi. Z miasta wyjeżdża się kolejką na Plose. Główne miasto Val Pusteria, założone w 1256 roku przez biskupa Brunona z Kirchbergu. Ulica Stegona z kolorowymi kamienicami prowadzi do zamku, w którym mieści się Messner Mountain Museum Ripa, poświęcone kulturom Himalajów. Z miasta wyjeżdża się na Plan de Corones. Miasto nad Piawą u południowych podnóży Dolomitów. Na Piazza Duomo stoi katedra z kampanilą zaprojektowaną przez Filippo Juvarrę w XVIII wieku, a Palazzo dei Rettori przypomina o czasach weneckich. Dobra baza wypadowa do Dolomiti Bellunesi. Po zniszczeniu podczas wojen Ligi z Cambrai na początku XVI wieku miasto odbudowano w stylu weneckim, z fasadami zdobionymi freskami. Wzdłuż Piazza Maggiore wznoszą się renesansowe pałace i fontanna, a wzgórze nad rynkiem zajmuje dawny zamek. Feltre leży u wylotu doliny Piave. Szlaki turystyczne Schronisko na wysokości 2320 m jest punktem startowym około dziesięciokilometrowej pętli wokół Tre Cime. Trasa mija Rifugio Locatelli i niewielką kapliczkę Alpini, a po drodze ściany trzech turni zmieniają się w zależności od kąta widzenia, od smukłej północnej do masywnej południowej strony. Wysokogórska dolina pod Catinaccio, punkt startowy do schroniska Vajolet i Rifugio Re Alberto I, pod którymi stoją trzy Torri del Vajolet: Delago, Stabeler i Winkler. Wśród wspinaczy to jedno z najsłynniejszych miejsc w Dolomitach. Dolina jest też bazą wypadów w głąb masywu. Górska gospoda u końca Val di Funes, startowy punkt ścieżki Adolf-Munkel-Weg, która prowadzi u podnóża północnych ścian Odle pod Rifugio Genova. Trasa jest szeroka i łagodna, a po drodze otwierają się widoki na Sass Rigais. Przełęcz na wysokości 2121 m łącząca Val Gardena z Alta Badia, między masywami Sella i Puez. Stąd startują trasy w głąb parku Puez-Odle oraz na płaskowyż Sella, a latem to także jeden z punktów trasy Sella Ronda. Parki narodowe Rozległy park w północno-wschodnich Dolomitach z wysokogórskim płaskowyżem Fanes, krasowymi płatami skał i jeziorem Braies. Z tym obszarem związana jest ladyńska saga o królestwie Fanes, w której ważną rolę odgrywają świstaki. Szlaki łączą tu liczne schroniska pasterskie. Park obejmuje grupę Odle, czyli Geisler, oraz szeroki płaskowyż Puez o niemal księżycowym krajobrazie z kamiennymi polami i niewielkimi jeziorkami. Pod północnymi ścianami Odle leżą łąki Val di Funes, a z Seceda można zejść do schronisk w głąb gór. Najstarszy park przyrody Tyrolu Południowego, utworzony w 1974 roku, obejmuje masyw Sciliar, część Alpe di Siusi i grupę Catinaccio. Ma ponad 70 km² powierzchni, a kontrast między jasnymi dolomitowymi ścianami i zielonymi pastwiskami jest szczególnie wyraźny jesienią. W świerkowych lasach Paneveggio rośnie drewno o szczególnie równym słoju, cenione przez lutników. Według tradycji Antonio Stradivari wybierał je na swoje skrzypce, stąd nazwa Las Skrzypców. Park obejmuje też wysokie ściany Pale di San Martino i szlaki w kierunku Passo Rolle. Park obejmuje Dolomiti di Sesto z Tre Cime, Croda dei Toni oraz doliny Fiscalina i Campo di Dentro. Na grzbiecie Monte Piana zachowało się muzeum pod gołym niebem z okopami frontu austriacko-włoskiego. Park wokół Cortiny z Tofanami, Cristallo i Croda Rossa. Większość terenu należy do Regole d'Ampezzo, wspólnoty sięgającej średniowiecza, która zarządza lasami i pastwiskami. Dzięki temu obszar zachował tradycyjny, górski krajobraz. Park narodowy w południowej części Dolomitów, z niemal bezludnymi grzbietami i dzikimi dolinami. W Val del Mis leżą wodospad Soffia i Cadini del Brenton, naturalne baseny wyrzeźbione w skale przez potok. Zamki i twierdze Zamek na skale nad rzeką Talvera, tuż przy Bolzano, słynie z freskowego cyklu z XIV wieku uchodzącego za największy zespół świeckich malowideł średniowiecznych. Przedstawiają m.in. dzieje Tristana i Izoldy, turnieje rycerskie i sceny dworskie. Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z XIII wieku. Jedna z najstarszych twierdz regionu, na skale nad doliną Adygi koło Bolzano. W listopadzie 1957 roku zebrało się tu około 35 tysięcy Tyrolczyków domagających się autonomii. Dziś w zamku mieści się Messner Mountain Museum Firmian, poświęcone relacji człowieka z górami. Zamek koło Fiè allo Sciliar, z fortecy średniowiecznej przebudowany w XVI wieku w renesansową rezydencję z czterema narożnymi basztami i arkadowym dziedzińcem. Ukryty wśród lasów na wysokości około 880 m, z widokiem na masyw Sciliar. Dobrze zachowany zamek nad doliną Isarco koło Ponte Gardena, od końca XIV wieku w rękach rodu Wolkenstein-Trostburg. Mieści ekspozycję poświęconą zamkom Tyrolu Południowego, a mury sięgają średniowiecza. Średniowieczny zamek w San Martino in Badia, w którym mieści się Museum Ladin, poświęcone kulturze Ladynów. Wśród eksponatów jest rekonstrukcja Ursus ladinicus, plejstoceńskiego niedźwiedzia jaskiniowego z Conturines, pozwalająca wyobrazić sobie świat sprzed wielu tysięcy lat. Austro-węgierski fort z końca XIX wieku, zbudowany przy drodze między Passo Falzarego a Valparola, zamykał ją przed armią włoską. Wewnątrz mieści się muzeum I wojny światowej, a z okolic widać Lagazuoi i Cinque Torri. Zabytki Klasztor augustianów założony w 1142 roku, wciąż czynny, koło Bressanone. Ma barokowy kościół, rokokową bibliotekę ze zbiorem średniowiecznych rękopisów i winnice należące do opactwa. Klasztorna winiarnia wytwarza wina z doliny Isarco. Barokowa katedra z dwiema wieżami, której gotycki krużganek pokrywają freski z XIV–XV wieku. Świątynia sąsiaduje z pałacem biskupim, a jej dzieje ściśle wiążą się z historią książąt-biskupów Brixen. Gotycka katedra Wniebowzięcia NMP na Piazza Walther, z dachem pokrytym kolorową glazurowaną dachówką i ażurową wieżą z piaskowca. Świątynia góruje nad rynkiem, na którym rozstawiają się kramy z okolicznymi owocami i winem. Archeologia W muzeum w Bolzano jest przechowywana mumia Ötziego, człowieka z epoki miedzi sprzed około 5300 lat, odnaleziona w 1991 roku w lodzie Alp Ötztalskich. Ciało spoczywa w komorze o temperaturze około minus sześciu stopni, a obok pokazano jego ubranie, miedziany topór i łuk. Lotniska Niewielkie lotnisko regionalne, kod IATA BZO, kilka kilometrów na południe od centrum Bolzano. Obsługuje Tyrol Południowy i zachodnie Dolomity, a dojazd do doliny Isarco i Val Gardena zajmuje około godziny.Lista miejsc na mapie: Dolomity (58)
Bolzano i dolina Isarco: winnice u progu gór
Zachodnia brama Dolomitów leży niżej niż cała reszta, w kotlinie, gdzie latem bywa upalnie, a skały są tylko tłem. Stąd autostrada i kolej biegną doliną Isarco na północ, do Bressanone (Brixen), w około 40 minut. Po drodze mija się Chiusa (Klausen) z klasztorem na skale, a tuż za Bressanone opactwo Novacella (Abbazia di Novacella) z klasztorną winiarnią. Ta część dobrze nadaje się na dzień przylotu, dzień deszczowy albo wczesną wiosnę, gdy wysoko leży jeszcze śnieg. Na bazę nadaje się Bolzano (kolej, muzea) albo spokojniejsze Bressanone.
Nazwę gór wzięto od francuskiego geologa Déodata de Dolomieu, który pod koniec XVIII wieku opisał skałę z węglanu wapnia i magnezu. Najpierw nazwano dolomitem samą skałę, a dopiero później góry, w 2009 roku wpisane na listę UNESCO.
Bolzano – dwie nazwy na jednym szyldzie
Na tablicach stoją obok siebie Bolzano i Bozen, a zamówienie kawy bywa ćwiczeniem z dwóch języków naraz. W samym mieście przeważają włoskojęzyczni, w całej prowincji niemieckojęzyczni. Centrum obchodzi się w pół dnia: od Piazza Walther wąskimi uliczkami pod arkadami do targu na Piazza delle Erbe, gdzie od rana pachną owoce i zioła. Dobry pomysł to spacer wzdłuż rzeki Talvera, dobre pół godziny w górę biegu, do zamku Roncolo (Castel Roncolo). Freski z turniejami ogląda się tam bez pośpiechu, po drodze przez zieleń, a nie po wjeździe samochodem. Na miasto warto zostawić jeden pełny dzień razem z muzeum Ötziego, bo wieczorem w arkadach robi się ludnie i pachnie winem z okolicznych winnic.
Muzeum Archeologiczne – człowiek z lodu i grot w jego ramieniu
Mumię ogląda się przez małe okienko w drzwiach komory, a zaskakuje jej rozmiar: Ötzi miał około 160 cm wzrostu. Resztę opowiadają gabloty. Są w nich buty wypchane trawą dla izolacji, płaszcz z plecionej trawy i ostatni posiłek z mięsa zwierzęcia i ziarna, odtworzony z zawartości żołądka. Dopiero tomografia na początku obecnego wieku wykryła w lewym ramieniu grot strzały. Na skórze widnieje kilkadziesiąt tatuaży w postaci prostych linii i krzyżyków. Muzeum stoi kilka minut pieszo od Piazza Walther, a na zwiedzanie wystarczą dwie godziny. Najspokojniej jest zaraz po otwarciu, w deszczowe dni kolejka rośnie.
Znalezisko z 1991 roku leżało około 92 metry po włoskiej stronie granicy z Austrią, co wykazały dopiero pomiary geodezyjne. Mumię badano najpierw w Innsbrucku, a do Bolzano trafiła w 1998 roku.
Val Gardena, Alpe di Siusi i Val di Funes: łąki pod pionowymi ścianami
Z Bolzano do Ortisei jedzie się niespełna godzinę i to najwygodniejsza baza zachodnich Dolomitów: kolejki wywożą stąd na Seceda i na płaskowyż, a szlaki zaczynają się tuż za ostatnimi domami. Na zachód od Ortisei rozciąga się Alpe di Siusi z zapleczem w Castelrotto (Kastelruth) lub w Siusi. Wyżej w dolinie, bliżej Sassolungo, leżą Santa Cristina i Selva. Val di Funes odchodzi od doliny Isarco koło Chiusy i jest cichsza, bo kończy się ślepo, a dojazd zajmuje około pół godziny. Sezon trwa od czerwca do września. Najtłoczniej bywa w środku dnia na Seceda i wokół stacji kolejki na płaskowyżu.
Ladyński należy do grupy retoromańskiej, tej samej co romansz ze Szwajcarii. Dlatego przełęcz Gardena bywa podpisana trzy razy: Passo Gardena, Grödner Joch i Jëuf de Frea.
Alpe di Siusi – płaskowyż, na którym tłum rozpuszcza się po pół godzinie
Przestrzeń jest tu tak wielka, że kilkanaście minut marszu od stacji kolejki wystarcza, by zostać niemal samemu. Z Ortisei i z Siusi wjeżdża się na płaskowyż, a stąd szerokie, łagodne drogi prowadzą wśród szałasów ku Sciliar i Sassolungo. Pierwszy odcinek obstawiają kawiarnie i wypożyczalnie rowerów, więc lepiej od razu skręcić na ścieżkę do Rifugio Bolzano pod szczytem Sciliar, kilkugodzinne podejście. Najlepiej wyjść rano i wracać późnym popołudniem, gdy pasterskie szałasy rzucają długie cienie, a łąki pustoszeją. Najbardziej kwitną od końca czerwca do lipca. Rodziny z dziećmi mają tu rzadkie w Dolomitach szerokie, niemal płaskie ścieżki.
Seceda – grań, z której najlepiej widać dopiero kilkanaście minut od stacji
Kolejka z Ortisei jedzie dwoma odcinkami przez Furnes, a pocztówkowy widok na skalne fale nie czeka przy stacji, tylko dalej na grani, kilkanaście minut marszu. Krawędź nad Val di Funes jest niezabezpieczona, a fotografowie podchodzą niebezpiecznie blisko, co przy porywistym wietrze jest ryzykowne. Kto woli ruch od pocztówki, może zejść do Rifugio Firenze, mniej więcej godzinę łagodnego marszu przez pastwiska. To wejście w głąb parku Puez-Odle, gdzie ludzi ubywa z każdym kilometrem. Na Seceda najlepiej wjechać pierwszą kolejką albo po południu, a nie w porze obiadowej. Kurtka przydaje się nawet w upalny dzień, bo na 2500 m wieje zimno.
Sassolungo – masyw, który okrąża się dla widoków ze wszystkich stron
Najlepszą bramą jest Passo Sella, na które z Canazei serpentynami podjeżdża się w około pół godziny. Stąd kolejka wywozi na Forcella del Sassolungo, a to oszczędza kilkaset metrów podejścia i daje widok na drugą stronę, ku Alpe di Siusi. Spłaszczony sąsiad Sassolungo, Sassopiatto (Plattkofel), pasuje do swojej nazwy, bo wierzchołek ma niemal prosty jak stół. Pętlę dookoła masywu przechodzi się w jeden długi dzień, ale kolejka pozwala ją skrócić, a po drodze mija się schroniska pod samą ścianą. We wrześniu i na początku października na szlaku jest zdecydowanie spokojniej niż w sierpniu, choć noce bywają już mroźne.
Santa Maddalena – kościółek, który stoi nie tam, gdzie się go szuka
Kościółek z pocztówek, San Giovanni in Ranui, stoi nie w samej wsi, tylko na łące przy pojedynczym gospodarstwie Ranui, kilkaset metrów dalej. Warto wiedzieć, że łąka przed nim to pole uprawne, więc zdjęcia robi się zza ogrodzenia. Najlepiej przyjechać wcześnie rano, kiedy w dolinie leżą jeszcze mgły, a parking jest pusty. Dalej, w głąb Val di Funes, wąska droga prowadzi do Malga Zannes (Adolf-Munkel-Weg), skąd zaczyna się łagodna ścieżka pod ścianami Odle, na pół dnia. Dolina nie ma kolejki ani sklepów z pamiątkami, a autobus kursuje rzadko, więc samochód to praktycznie konieczność. Z Chiusy dojeżdża się tu w około pół godziny.
Val di Fassa i Sella: węzeł przełęczy pod Marmoladą
Canazei to najwygodniejsza baza w zachodniej połowie gór: w promieniu jednej przełęczy leżą Sella, Pordoi, Fedaia i Gardena. Z Bolzano jedzie się tu około półtorej godziny, a po drodze przy Passo Costalunga leży Lago di Carezza, niecałą godzinę od miasta. Sella Ronda, czteroprzełęczowy objazd masywu Sella, to dzień jazdy lub jazdy rowerem. Spokojniejszą bazą jest Corvara in Badia po ladyńskiej stronie Alta Badia. Dalej na południe, za Passo Rolle, zaczyna się cichsza grupa Pale di San Martino, z bazą w San Martino di Castrozza i smukłym Cimon della Pala. To osobny wypad, co najmniej półtorej godziny krętej drogi z Canazei.
Dolomity wyrosły jako rafy w płytkim, tropikalnym morzu triasu, ponad 200 milionów lat temu. Dlatego na wysokości powyżej dwóch tysięcy metrów w skałach znajduje się skamieniałe muszle i koralowce.
Marmolada – dwie twarze góry, lodowa i skalna
Profil Marmolady wygląda zupełnie inaczej po obu stronach. Od Passo Fedaia widać jej łagodniejszy, północny stok z lodowcem, a od strony Malga Ciapela po stronie Veneto wznosi się pionowa ściana, dla której góra dostała przydomek Regina delle Dolomiti. Z Canazei podjeżdża się na Fedaia w około 20 minut, a w dół po drugiej stronie dojeżdża do Malga Ciapela, skąd odjeżdżają kolejki na Punta Rocca. Najwyższy punkt, Punta Penia, wymaga już marszu po lodowcu z przewodnikiem i sprzętem, a lodowiec kurczy się tak szybko, że przebieg tras zmienia się z sezonu na sezon. Chmury narastają zwykle już przed południem, więc kolejkę warto zaplanować na poranek.
Gardeccia – wieże, które wspinacze znają po imieniu
W 1887 roku monachijczyk Georg Winkler wszedł samotnie na wieżę, która do dziś nosi jego nazwisko, a obok stoją Stabeler i Delago, nazwane od kolejnych zdobywców. Wszystkie trzy to Torri del Vajolet, najsłynniejszy skalny trójkąt Catinaccio (po niemiecku Rosengarten). Dolina Gardeccia leży poniżej, a dojście zaczyna się z Vigo di Fassa: kolejką na Ciampedie, stąd krótkim spacerem w dół. Podejście do Rifugio Vajolet pod same wieże zajmuje około godziny stromym żlebem z kamieniami. Kto chce zobaczyć enrosadirę z bliska, powinien tu przenocować, bo schodząc po zachodzie, trafia się w mrok. Powrót w dolinę zajmuje mniej niż pół dnia, więc w drodze do Bolzano zmieści się jeszcze postój nad Lago di Carezza.
Cortina d’Ampezzo i Falzarego: scena na dawnej granicy
Cortina leży we wschodniej części gór, w kotlinie, do której z Bolzano jedzie się około dwóch i pół godziny, a z Dobbiaco około czterdziestu minut. To jedyne duże miasto w sercu Dolomitów, z całą gamą noclegów i najlepszym wyborem restauracji, choć bywa drogo, a tańsze noclegi znajduje się w okolicznych wsiach. W promieniu godziny jazdy leżą Passo Falzarego, Passo Giau z potężnym Monte Pelmo na horyzoncie oraz Passo Tre Croci, skąd startuje szlak nad Lago di Sorapis z krótkimi odcinkami po linach. Lato w tej części jest dłuższe niż w Alta Badia, a zimą miasto żyje nartami.
Cortina d’Ampezzo – miasto, które do 1918 roku leżało w Austrii
Do końca I wojny światowej Cortina należała do Austrii, a granica z Włochami biegła tuż na południe od doliny. W centrum uwagę zwraca Corso Italia, główna promenada, po której wieczorem odbywa się spacerowy rytuał, a w zimowych miesiącach ulica pachnie futrami i podgrzanym winem. Przy wejściu do miasta stoi stadion lodowy z 1956 roku, pamiątka igrzysk. Kolej linowa „Freccia nel Cielo” wywozi z miasta na Tofana di Mezzo, ponad 3000 m. Dawną linię kolejową do Dobbiaco zamieniono na trasę rowerową, łatwą jazdą w dół doliną. Na miasto wystarczy pół dnia, a resztę czasu lepiej spędzić w okolicznych górach.
Falzarego i Valparola – front, który biegł przez szczyty
Fort Tre Sassi stoi przy drodze z Passo Falzarego do Alta Badia, na przełęczy Valparola, a w jego sąsiedztwie wznosi się Sasso di Stria, gdzie również zachowały się austriackie pozycje. Cała okolica to jedno pole walk z lat 1915–1917, więc dobrze zacząć od fortu i dopiero potem wyjechać kolejką na Piccolo Lagazuoi. Zejście przez włoskie tunele w skale wymaga czołówki, a kask jest dobrym pomysłem. Po drugiej stronie drogi czeka Cinque Torri, na które wjeżdża się wyciągiem krzesełkowym. W jeden dzień mieści się fort, Lagazuoi i jedno z miejsc na Passo Giau, jeśli ruszy się wcześnie.
Sesto i Braies: poszarpana północ nad Val Pusteria
Val Pusteria biegnie z zachodu na wschód jak oś, a od niej w głąb gór odchodzą doliny do najsłynniejszych scenerii północy. Na Tre Cime bazą jest Dobbiaco albo San Candido po stronie dolin Sesto, a od południa Misurina nad jeziorem. Do Braies jedzie się z Villabassa. Z Dobbiaco do Misuriny dojeżdża się w około 40 minut, do Braies w pół godziny. Plan de Corones nad Brunico daje panoramę raczej niż trasę, bo to łagodny wierzchołek z widokiem na cały łuk Dolomitów. Najtłoczniej jest przy Tre Cime i nad Braies. Ciszy szuka się w parku Fanes-Sennes-Braies i w dolinie Fiscalina.
Tre Cime di Lavaredo – trzy turnie i pętla, którą przechodzi pół Europy
Pierwsze wejście na Cima Grande w 1869 roku poprowadził wiedeńczyk Paul Grohmann. Pętla wokół trzech turni (Drei Zinnen po niemiecku) zajmuje trzy do czterech godzin i zaczyna się przy Rifugio Auronzo, do którego dojeżdża się z Misuriny. Tuż nad Rifugio Locatelli wznosi się Monte Paterno, na którym w 1915 roku zginął sesto’ński przewodnik Sepp Innerkofler. Najlepiej przyjechać przed dziewiątą, bo później parking pod schroniskiem się zapełnia, a ścieżka robi się procesją. Spokojniejszą alternatywą jest podejście od północy, z doliny Fiscalina, dłuższe, ale mniej uczęszczane.
Jezioro Braies – hangar, o którym wie każdy, i ścieżka, o której wie niewielu
Pętla wokół jeziora jest tak krótka, że robi się z niej spacer, a nie wyprawę, i właśnie dlatego między jedenastą a piętnastą wygląda jak promenada. Najlepiej przyjechać o świcie albo późnym popołudniem, gdy łodzie stoją nieruchomo, a woda jest gładka. Kto chce wyjść z tłumu, powinien ruszyć stromą ścieżką do Rifugio Biella pod Croda del Becco, mniej uczęszczaną i z widokiem z góry na całe jezioro. Stąd zaczyna się Alta Via 1, która kończy się niedaleko Belluno i zajmuje mniej więcej dziesięć dni. Do jeziora jedzie się z Villabassa, wąską doliną, w sezonie z ograniczeniami ruchu.
Z mapy na drogę: szlaki i najpiękniejsze miejsca Dolomitów w trzech planach
Cztery dni z Ortisei. Pierwszy dzień na Seceda i do Rifugio Firenze, drugi na Alpe di Siusi, trzeci na Passo Sella i Sassolungo (z Ortisei około 45 minut jazdy). Czwarty dzień na Val di Funes w drodze powrotnej do Bolzano: z Ortisei do Chiusy około 40 minut, stamtąd pół godziny do Santa Maddalena.
Dziesięć dni z zachodu na wschód. Dzień w Bolzano (muzeum Ötziego, Roncolo), potem trzy noce w Ortisei, dwie w Canazei (Gardeccia, Marmolada), dwie w Cortinie, dwie w Dobbiaco (Tre Cime, Braies). Ortisei–Canazei to około godziny, Canazei–Cortina półtorej godziny, Cortina–Dobbiaco około 40 minut. Powrót z Dobbiaco do Bolzano przez Val Pusteria zajmuje około dwóch godzin.
Jeden dzień z Cortiny. Najpierw Fort Tre Sassi i Lagazuoi, potem Cinque Torri, wreszcie Passo Giau z Pelmo na horyzoncie i powrót serpentynami do miasta. Całość to bez pośpiechu dzień.
Dojazd, poruszanie się i praktyka
Lotnisko w Bolzano jest małe i regionalne, więc większość wyjazdów zaczyna się w Weronie, Wenecji lub Innsbrucku, każde z nich w około dwóch godzinach jazdy od gór. Samochód jest tu praktycznie konieczny: pociągi dojeżdżają do Bolzano, Chiusy, Bressanone i do miast Val Pusteria, a dalej jeżdżą autobusy, w sezonie częściej, ale dojazdy na przełęcze i do małych dolin są rzadkie. Drogi to serpentyny, więc przejazd trwa zwykle dłużej, niż sugeruje odległość. Na kilku najpopularniejszych dojazdach, w tym do jeziora Braies, na płaskowyż Alpe di Siusi i pod Tre Cime, obowiązują ograniczenia ruchu, opłaty albo rezerwacje parkingów, a zasady zmieniają się z sezonu na sezon, więc trzeba je sprawdzić przed wyjazdem.
Na pierwszy wyjazd potrzeba minimum pięciu–siedmiu dni. Najlepszy czas to od połowy czerwca do połowy września, kwiaty kwitną pod koniec czerwca, a pod koniec września na przełęczach robi się złoto od modrzewi. Wiele schronisk działa tylko latem. Latem burze nadciągają po południu, więc ruszyć trzeba wcześnie. Okolice 15 sierpnia (Ferragosto) to szczyt tłoku. Kto po tygodniu serpentyn szuka ciszy, może zjechać na południe, do Belluno i Parku Narodowego Dolomiti Bellunesi, gdzie grzbiety są niemal bezludne.
Przy stole: knedle, speck i strudel
W Tyrolu Południowym na stole pojawiają się canederli (knedle z chleba z boczkiem lub serem), speck, czyli wędzona surowa szynka, oraz strudel i Kaiserschmarrn, czyli pocięty omlet z rodzynkami, najlepsze w schroniskach i pasterskich gospodach. Na stronie Veneto i w Cortinie ważne są casunziei, ravioli z burakiem. W dolinie Isarco jesienią odbywa się Törggelen, czyli wizyty w gospodarstwach na kasztany i młode wino. Do wina warto zamówić lokalne czerwone, Lagrein.
