Według miejscowej tradycji relikwie św. Tryfona dotarły do zatoki w 809 roku, a mieszkańcy zbudowali dla nich katedrę i uznali świętego za patrona. Do dziś ma on w mieście własną katedrę i własne święto, a wokół niej zwija się starówka wciśnięta między wodę a pionową ścianę góry. Kto planuje wizytę w Kotorze, powinien wiedzieć, że sama starówka to kwestia kilku godzin, ale właśnie ta zwartość robi wrażenie: mury, zaułki i widok z góry mieszczą się w jednym dniu. Drugi dzień dają okolice, czyli Perast, Risan i droga na Lovćen, i to one pokazują, czym zatoka różni się od zwykłego kurortu. Statki wycieczkowe potrafią w kilka godzin zapełnić wszystkie uliczki, więc pora dnia znaczy tu więcej niż kolejność zwiedzania.
Kotor wewnątrz murów: brama, plac, katedra
Brama Morska – weneckie wejście z napisem z 1944 roku
Nad głównym wejściem do starówki leżą na sobie dwie warstwy historii. Brama Morska (Morska vrata) powstała w 1555 roku, w czasach weneckich. W jej zwieńczeniu umieszczono płaskorzeźbę Madonny z Dzieciątkiem w towarzystwie świętych Tryfona i Bernarda. Na bramie widać też datę wyzwolenia miasta w 1944 roku oraz partyzancki napis w lokalnym języku: „Što je tuđe nećemo, a naše ne damo”, czyli „cudzego nie chcemy, swojego nie oddamy”. Napis wzięto z propagandy tamtych lat i nikt go stąd nie usunął.
Przejście jest wąskie i w godzinach, gdy z nabrzeża wchodzą grupy ze statków, robi się tu zator. Lepiej przejść tędy rano albo wieczorem, a w ciągu dnia wejść od strony rzeki, przez Vrata od Škurde (Bramę Rzeczną), gdzie ruch jest wyraźnie mniejszy. Tuż za Bramą Morską otwiera się plac Broni, od którego zaczyna się reszta zwiedzania.
Plac Broni – pochylona wieża zegarowa i pręgierz
Po ciasnym przejściu pod bramą plac otwiera się nagle jak sala bez sufitu: jasny kamień, kawiarniane stoliki i kilka fasad naraz. Nazwa pochodzi od weneckiego arsenału, w którym trzymano broń. Najbardziej rzuca się w oczy wieża zegarowa, Sahat kula, z 1602 roku. Nie stoi idealnie prosto, bo po trzęsieniach ziemi odchyliła się od pionu. Najlepiej widać to, patrząc wzdłuż jej ściany, a nie od frontu. U stóp wieży stoi kamienny pręgierz, przy którym wystawiano skazańców.
Stoliki na samym placu zwykle należą do najdroższych w mieście, a pół minuty w głąb uliczek rachunek bywa wyraźnie niższy. Najlepszy czas na plac to wczesny ranek, gdy kelnerzy dopiero ustawiają krzesła, a kamień jeszcze jest chłodny. Do katedry stąd kilkadziesiąt kroków wąską uliczką.
Katedra św. Tryfona – dwie wieże, które nie są identyczne
Konsekrowana w 1166 roku Katedrala svetog Tripuna to romańska bazylika, której fasadę znaczą skutki kolejnych trzęsień ziemi. Dwie wieże wyglądają inaczej: po wstrząsie z 1667 roku odbudowano je w stylu barokowym, ale nie dostały jednakowych zwieńczeń. Na tę asymetrię warto spojrzeć z placu przed wejściem, z kilku kroków dalej niż z progu.
Wewnątrz uwagę przyciąga ciborium nad ołtarzem głównym, gotyckie, z XIV wieku, oraz skarbiec z relikwiarzami. Kotorscy złotnicy mieli w średniowieczu renomę w całym regionie. Tryfon, młody męczennik z Azji Mniejszej, jest tu patronem miasta, a jego relikwie to właśnie ten skarb, wokół którego zbudowano całą świątynię. Najlepiej wejść przed południem, kiedy wnętrze jest chłodne i spokojne. W czasie nabożeństw zwiedzanie bywa ograniczone, bo to nadal czynny kościół.
W dniu św. Tryfona, 3 lutego, przez starówkę idzie uroczysta procesja, a w jej czele maszeruje Bokeljska Mornarica, bractwo żeglarzy w galowych mundurach.

Nad miastem i po drugiej stronie zatoki
Twierdza św. Jana – ścieżka po murach i ponad tysiąc stopni
Na mury najlepiej wyjść rano albo przed zachodem, bo w środku dnia stok działa jak piec, a ścieżka prawie nie ma cienia. Mury ciągną się zygzakiem od starówki do twierdzy św. Jana (Tvrđava Sv. Ivana) i pokonują ponad dwieście metrów różnicy wysokości. Przewodniki najczęściej podają około 1350 stopni. Liczba bywa różnie liczona, ale sens jest jasny: godzina marszu w górę dla kogoś w normalnej formie, plus zejście. Trasa zaczyna się przy północnej części murów.
Zatoka Kotorska bywa nazywana najbardziej wysuniętym na południe fiordem Europy, ale geologowie klasyfikują ją jako rię, czyli zalaną dolinę rzeczną.
Mniej więcej w połowie drogi stoi XVI-wieczny kościółek Matki Bożej Zdrowia (Gospa od Zdravlja), dobre miejsce na odpoczynek i pierwszy poważny widok. Na szczycie widać, że starówka ma kształt trójkąta, którego wierzchołek opiera się o stok, a zatoka układa się w kolejne zakręty aż po przeciwległy brzeg. Kamienie są wytarte i śliskie, zwłaszcza po deszczu, więc potrzebne są buty z dobrą przyczepnością, a wodę trzeba wziąć z dołu. Zejście po zmroku jest kłopotliwe.

Perast – dwie wyspy i dzwonnica widoczna z całej zatoki
Perast jest dla tych, którzy wolą jedną dobrze obejrzaną miejscowość niż trzy pospiesznie. Leży około dwunastu kilometrów od Kotoru. To jedna długa ulica wzdłuż wody, pełna barokowych pałaców dawnych kapitanów, z wieżą dzwonniczą kościoła św. Mikołaja, której wysokość określa się na około 55 metrów.
Prawdziwy powód wyprawy leży jednak na wodzie. Gospa od Škrpjela (Matka Boska na Skale) to sztuczna wyspa. Według tradycji po znalezieniu ikony na podwodnej skale w 1452 roku żeglarze zaczęli zatapiać tam statki załadowane kamieniami i w ten sposób wyspa rosła. Zwyczaj podtrzymuje coroczna Fašinada w lipcu, kiedy łodzie dorzucają kamienie. Na wyspie stoi kościół z obrazami Tripa Kokolji, malarza z Perastu z XVII wieku. Obok leży druga wyspa, naturalna, z cyprysami i klasztorem benedyktyńskim, Sveti Đorđe. Łodzie odpływają z nabrzeża Perastu na krótkie rejsy i warto dłużej zostać na brzegu, bo po południu, gdy grupy odjadą, promenada zaczyna cichnąć.
W muzeum na wyspie Gospa od Škrpjela wisi gobelin, który Jacinta Kunić-Mijović haftowała przez 25 lat, a część nici miała pochodzić z jej własnych włosów.

Ciche zaułki i kamienne wnętrza
Kościół św. Łukasza – dwa ołtarze pod jednym dachem
Po jasnym placu wnętrze kościoła św. Łukasza (Sv. Luka) wydaje się prawie czarne i potrzeba chwili, by oczy przyzwyczaiły się do półmroku. Kościół wzniesiono w 1195 roku, czyli niespełna trzydzieści lat po katedrze. Przez wieki korzystali z niego i katolicy, i prawosławni, a dwa ołtarze, po jednym dla każdego obrządku, przypominają o tym do dziś. W posadzce widać płyty nagrobne dawnych kotorskich rodzin.
Budowla jest mała, romańska, z niewielką kopułą. To dobry kontrapunkt dla katedry: mniej złota, więcej surowego kamienia. Leży na uboczu głównego szlaku od Bramy Morskiej, więc zwykle bywa tu spokojniej. Od placu Broni dzieli ją krótki spacer wąskimi uliczkami.
Muzeum Morskie w pałacu Grgurina – skąd wzięły się kapitańskie domy
Kotorska rodzina Grgurina wzniosła w XVIII wieku barokowy pałac, w którym mieści się dziś Pomorski muzej Crne Gore, czyli Muzeum Morskie Czarnogóry. Zbiory obejmują modele żaglowców, portrety kapitanów, instrumenty nawigacyjne i pamiątki po Bokeljskiej Mornaricy. Zatoka przez wieki żyła z morza: z Kotoru, Dobroty i Perastu wypływały statki pod banderą Wenecji, a po 1814 roku pod austriacką.
Dzięki temu muzeum wyjaśnia, skąd w okolicy tyle okazałych pałaców przy wodzie i dlaczego małe miasteczka miały własne floty. To dobry wybór na deszczowy dzień albo na rozgrzane południe, gdy mury są za gorące. Warto połączyć je z późniejszym spacerem do Dobroty, bo kapitańskie domy zrobią wtedy większe wrażenie.
Wzdłuż brzegu i w głąb gór
Dobrota – barokowe domy kapitanów nad samą wodą
Spacer do Dobroty najlepiej zostawić na koniec dnia, kiedy starówka jest już obejrzana, a nogi domagają się płaskiego terenu. Miejscowość leży około trzech kilometrów od Kotoru, wzdłuż brzegu zatoki. W czasach żaglowców była bogatym, osobnym miasteczkiem ludzi morza i do dziś ciągnie się wzdłuż wody w jednym długim rzędzie kamiennych domów.
Wśród nich wyróżnia się barokowy kościół Sv. Stasije (św. Eustachego) z początku XVIII wieku, jeden z najlepszych przykładów baroku w zatoce. Trasa biegnie przy wodzie, miejscami tuż obok jezdni, i po drodze trafiają się kamienne plaże oraz betonowe pomosty. Dobrota daje to, czego brakuje na starówce: miejscowe życie bez tłumu i widok na miasto z dystansu.
Risan – rzymska mozaika z bogiem snu
Risan jest starszy od Kotoru: jako Rhizon był iliryjską osadą, a według przekazów schroniła się tu królowa Teuta. Jego główną atrakcją jest rzymska willa z mozaikami z II wieku. Najsłynniejsza przedstawia Hypnosa, boga snu, leżącego na łożu.
Mozaiki leżą pod zadaszeniem w zwykłym, niewielkim miasteczku, więc nie ma tu pokazowej oprawy ani tłumów. Wizyta zajmuje krótko i dobrze łączy się z Perastem, bo oba miejsca leżą po tej samej stronie zatoki. Risan to także punkt wyjścia w stronę masywu Orjen. Kto ma czas tylko na jedno miejsce poza Kotorem, powinien wybrać Perast, a Risan dodać, jeśli zostaje chwila.
Lovćen i Njeguši – 25 serpentyn do mauzoleum Njegosza
Wyprawa na Lovćen wymaga dnia z dobrą pogodą, bo na szczycie często wieje i zbierają się chmury. Droga z Kotoru do Njeguši biegnie przez 25 serpentyn z końca XIX wieku i jest wąska. Prowadzi tędy także stary szlak pieszy, Kotorske Lestvice, którym dawniej schodzili handlarze. Njeguši to wieś, z której pochodzi dynastia Petrović-Njegoš. Znane jest z wędzonej szynki pršut i ostrego sera, które na miejscu można kupić i zjeść.
Njegosz zmarł w 1851 roku w Cetinju, a kaplicę na szczycie Lovćenu, miejsce swojego pochówku, wzniósł jeszcze za życia.
Mauzoleum Njegosza stoi na Jezerskim Vrhu, na wysokości 1657 metrów. Prowadzi do niego 461 stopni i tunel wykuty w skale. U wejścia czekają dwie kariatydy dłuta Ivana Meštrovicia, a wewnątrz złocona kopuła i siedząca postać poety-biskupa. W dobrą pogodę widać stąd zatokę, jezioro Szkoderskie i Adriatyk. Do parku narodowego dojeżdża się samochodem, taksówką albo w ramach zorganizowanej wycieczki. Autobusy nie kursują tu regularnie.
Na talerzu: góry i zatoka
Obiad (ručak) to główny posiłek dnia i najlepszy czas na ryby. Wieczorem kuchnie często przestawiają się na turystów. Restauracje przy samej Bramie Morskiej, z menu w sześciu językach i zapraszającym kelnerem, są nastawione na przejezdnych. Lepsza kuchnia bywa dalej od głównych uliczek albo w Dobrocie. Do dań pasuje czerwone wino Vranac i białe Krstač, a po posiłku podaje się rakiję i kawę po turecku.
Njeguški pršut z serem
Wędzona i długo suszona w górskim powietrzu szynka z Njeguši kroi się na cienkie plastry, o wyraźnym, słonym smaku. Podaje się ją z ostrym serem z tej samej wsi i oliwkami. Na przystawkę wystarczy talerz na dwie osoby. Najlepiej smakuje bez dodatków, z kromką chleba.

Crni rižot
Czarny risotto zawdzięcza kolor atramentowi mątwy (sipa), który zabarwia ryż i usta. Dobry jest tłusty, kremowy, z kawałkami mątwy, a nie rzadki i zlepiony. W Boce to jedno z najczęściej zamawianych dań, ale jakość mocno zależy od świeżości składników.

Ryba z grilla
Ryby na grilla (riba na žaru) sprzedaje się na wagę. Przed zamówieniem trzeba obejrzeć rybę na ladzie, zapytać o gatunek i o cenę za kilogram, a w razie wątpliwości poprosić o ważenie. Najczęściej trafiają się orada i brancin, czyli dorada i labraks. Podaje się je z blitvą, czyli boćwiną, z ziemniakami i oliwą.
Dojazd, zasady i typowe błędy
Starówka jest mała i całkowicie piesza. Z jednego końca na drugi dojdzie się w kilkanaście minut, a samochód zostaje na parkingach poza murami, które w sezonie zapełniają się wcześnie rano. Autobusy odjeżdżają z dworca tuż za murami, jadą wzdłuż zatoki do Perastu, Risanu, Tivatu i Budvy. Najbliższe lotnisko to Tivat, kilkanaście minut od Kotoru. Lotnisko w Dubrowniku jest o około dwie godziny drogi, a granica w sezonie potrafi tę trasę przedłużyć. Z kolei prom na cieśninie Verige, między Kamenari a Lepetane, skraca drogę w stronę Herceg Novi.
Wejście na mury, do większości kościołów i muzeów oraz do Parku Narodowego Lovćen jest płatne. Czarnogóra płaci euro, ale ma własne zasady wjazdu i opłat dla turystów, a w sezonie bywają limity wejść i obowiązkowe rezerwacje. Przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualne zasady.
Najlepszy czas na wizytę to kwiecień–czerwiec i wrzesień–październik: ciepło, mniej tłumów, woda jeszcze przyjemna. W lipcu i sierpniu upał jest męczący, a jesienią i zimą bywa deszczowo. Harmonogramy wejść statków wycieczkowych są publiczne i da się je sprawdzić, a dni z kilkoma statkami w zatoce lepiej przeznaczyć na wyprawę poza miasto.
- wejście na mury w południe w lecie, bez wody i bez cienia;
- zwiedzanie starówki w godzinach najazdu grup zamiast rano lub wieczorem;
- wynajem samochodu tylko po to, by zwiedzać starówkę, bo samochód przydaje się dopiero na Lovćen;
- zamawianie ryby bez zapytania o cenę za kilogram.
Dwa dni według sensownej kolejności
- Dzień pierwszy: wcześnie rano wejście na mury i do twierdzy św. Jana. Potem śniadanie i Brama Morska, plac Broni, katedra św. Tryfona, kościół św. Łukasza i Muzeum Morskie. Wieczorem spacer do Dobroty z kolacją przy wodzie.
- Dzień drugi: Risan z rzymskimi mozaikami, potem Perast i rejs do Gospa od Škrpjela, a po wyjeździe grup spokojny spacer promenadą.
- Dzień trzeci, opcjonalny: Lovćen i Njeguši z serpentynami, pršutem i mauzoleum Njegosza, powrót w stronę zatoki przed zmierzchem.
