Mediolańska katedra ma dach, po którym się chodzi, między marmurowymi iglicami i tuż obok figur, których z placu nie sposób dostrzec. Podobnie jest z całym miastem: największe wrażenie robi tu to, co ukryte za fasadami, czyli freski za klasztorną ścianą, perspektywa, która kłamie, i cmentarz pełen rzeźb. Kto układa plan i zastanawia się, co zwiedzić w Mediolanie, dostaje więc dwa rodzaje celów. Jedne to słynne punkty, które wymagają dobrej kolejności, drugie to ciche miejsca, które ratują dzień przed tłumem. Przy takim podziale dwa dni wystarczą na rdzeń miasta, a trzeci pozwala dołożyć to, co w krótkich zestawieniach znika.
Co zwiedzić w Mediolanie w pierwszej kolejności: serce miasta
Duomo di Milano (katedra mediolańska) – dachy, po których się chodzi, i święty bez skóry
Marmur z kamieniołomu w Candoglii nad jeziorem Maggiore układa się tu w las iglic i figur. Budowę zaczęto w 1386 roku, a ostatnie elementy, w tym spiżowe bramy fasady, dopełniono dopiero w XX wieku, więc Duomo powstawało prawie sześć wieków. Fasada najlepiej wygląda późnym popołudniem, gdy marmur zaczyna się różowić. Na dachach o tej porze iglice rzucają długie cienie, a z tarasów widać cały zarys miasta.
Złocona Madonnina na najwyższej iglicy katedry według tradycji wyznaczała w Mediolanie nieformalny limit wysokości zabudowy. Gdy na przełomie lat 50. i 60. XX wieku stanął wieżowiec Pirelli, na jego szczycie umieszczono kopię tej figury.
We wnętrzu uwagę przyciąga rzeźba św. Bartłomieja ze zdartą skórą przewieszoną przez ramię, dzieło Marca d’Agrate z 1562 roku. Na cokole widnieje łaciński napis, że wykonał ją Marco Agrate, a nie Praksyteles. Na posadzce biegnie metalowa linia południka ze znakami zodiaku, wyznaczona w 1786 roku przez astronomów z Brery. Około południa pada na nią promień słońca wpuszczony przez niewielki otwór w ścianie. Wysoko nad ołtarzem przechowywany jest relikwiarz z gwoździem uznawanym za ten z krzyża. Raz w roku, we wrześniu, arcybiskup unosi się po niego specjalną windą w kształcie chmury podczas ceremonii zwanej Nivola. Spokojniejszy kadr fasady dają okna Museo del Novecento w Palazzo dell’Arengario po drugiej stronie placu.

Galleria Vittorio Emanuele II (Galeria Wiktora Emanuela II) – mozaika z bykiem, na którym kręci się piętą
Giuseppe Mengoni, autor tej szklano-żelaznej pasażowej katedry handlu, nie doczekał jej oficjalnego otwarcia. Prace ruszyły w 1865 roku, a w 1877 Mengoni spadł z rusztowania przy łuku triumfalnym od strony placu Duomo i zginął. Galeria ma plan krzyża i łączy Piazza del Duomo z Piazza della Scala. W oktagonie pod kopułą widać alegorie czterech kontynentów, a posadzkę zdobią mozaiki z herbami miast związanych z dynastią sabaudzką: Mediolanu, Turynu, Florencji i Rzymu.
Tłum zbiera się przy mozaice z bykiem, herbie Turynu. Wedle zwyczaju trzeba tu zakręcić się na pięcie na jednym konkretnym fragmencie zwierzęcia, a mozaika w tym miejscu jest wyraźnie wytarta od tysięcy obrotów. Kto woli sklepienie od posadzki, powinien przyjść wcześnie rano. Arkady są wtedy niemal puste, a szklany dach łapie pierwsze światło. Wyjście od strony teatru prowadzi prosto na plac z La Scalą.

Teatro alla Scala (Teatr La Scala) – kościół w nazwie i galeria, która wygwizduje gwiazdy
Kto nie planuje biletu na spektakl, i tak może poświęcić tu godzinę na Museo Teatrale. Teatr zbudował w latach 70. XVIII wieku Giuseppe Piermarini, po pożarze starej sceny Teatro Regio Ducale. Stanął na miejscu kościoła Santa Maria alla Scala i stąd jego nazwa. Inauguracja w 1778 roku odbyła się z operą Antonia Salieriego L’Europa riconosciuta. Neoklasycystyczna fasada jest zaskakująco skromna, cała siła tkwi we wnętrzu: w czerwieni, złocie i kształcie sali.
Najsłynniejsi widzowie siedzą jednak najwyżej, w loggione, czyli górnej galerii. Jej stali bywalcy, loggionisti, mają opinię publiczności, która potrafi wygwizdać nawet uznaną gwiazdę. Sezon otwiera się 7 grudnia, w dzień świętego Ambrożego, patrona miasta. Z muzeum teatralnego zwykle można zajrzeć do sali z jednej z lóż. Na placu przed teatrem stoi pomnik Leonarda da Vinci z czterema uczniami u stóp, odsłonięty w 1872 roku. Naprzeciw teatru widać Palazzo Marino, siedzibę władz miasta, a ulica Via Verdi prowadzi stąd do Brery w kilka minut.
Pinacoteca di Brera (Pinakoteka Brera) – Mantegna, Rafael i jajo strusia nad Madonną
Pinakoteka jest dla tych, którzy wolą dokładnie obejrzeć kilkanaście obrazów, niż przebiec przez setki. Zbiory mieszczą się w pałacu dawnego kolegium jezuickiego, a kolekcję założono w 1809 roku w epoce napoleońskiej, z dzieł zabieranych ze zlikwidowanych kościołów. W dziedzińcu stoi brązowy Napoleon jako Mars Pokojowy, odlew rzeźby Antonia Canovy.
W salach warto zatrzymać się przy czterech dziełach. Martwy Chrystus (Cristo morto) Andrei Mantegni jest ujęty od strony stóp, w skrajnym skrócie perspektywicznym, który sprawia, że ciało wydaje się krótsze, niż jest. Zaślubiny Marii (Sposalizio della Vergine) Rafaela z 1504 roku mają w tle świątynię o zaskakująco czystym, geometrycznym planie. Na ołtarzu Piera della Francesca, zwanym Pala di Montefeltro, nad głową Madonny wisi jajo strusie, symbol boskiego poczęcia. Ostatni punkt to Pocałunek (Il bacio) Francesca Hayeza z 1859 roku, obraz ważny także dla historii zjednoczenia Włoch. Po wyjściu warto skręcić w wąskie, brukowane Via Brera i Via Fiori Chiari, które o zmierzchu zaczynają żyć barowym życiem.
Zamek, Leonardo i kanały: klasyka poza placem Duomo
Castello Sforzesco (Zamek Sforzów) – sufit Leonarda z morwami i ostatnia Pietà Michała Anioła
Czerwona cegła murów i wieża Filarete w osi głównej fasady nadają zamkowi wygląd z dawnej pocztówki, choć wieżę odbudowano dopiero na początku XX wieku, po wybuchu prochowni w 1521 roku. Twierdzę stawiali Viscontiowie, a od 1450 roku przebudowywał ją Francesco Sforza. Jego syn Ludovico il Moro zatrudnił na dworze Leonarda. Ślad po tej współpracy to Sala delle Asse, czyli sala, której sklepienie pokrywa malowany las: pnie i korony drzew spleciono złotymi sznurami. Pomysł jest też grą słów, bo morwa to po włosku gelso, a Ludovico nazywano il Moro.
W muzeach zamkowych stoi ostatnia rzeźba Michała Anioła, Pietà Rondanini. Artysta pracował nad nią do kilku dni przed śmiercią w 1564 roku. Postacie Chrystusa i Marii prawie się zlewają, a ramię, które sterczy z boku bryły, pochodzi z wcześniejszej wersji dzieła. Dziedzińce zamku są ogólnodostępne, ale za nimi zaczyna się Parco Sempione. Na jego końcu stoi Arco della Pace, Łuk Pokoju, zaczęty w epoce napoleońskiej, ukończony pod rządami austriackimi, a obok widać stalową wieżę widokową Torre Branca według projektu Gia Pontiego z 1933 roku. Najbliższa stacja metra to Cairoli.

Il Cenacolo (Ostatnia Wieczerza) – obraz na suchym tynku i drzwi wycięte w stopach Chrystusa
Leonardo nie namalował Ostatniej Wieczerzy techniką fresku, bo ta wymaga pracy na mokrym tynku i szybkiego tempa. Wybrał farby nakładane na suchą ścianę, co pozwalało mu pracować powoli, ale sprawiło, że barwy zaczęły się łuszczyć już w XVI wieku. W 1652 roku w ścianie wycięto drzwi, które zniszczyły dolną część sceny, w tym stopy Chrystusa. Obraz powstawał w latach 1495–1498 w refektarzu klasztoru dominikanów przy Santa Maria delle Grazie.
Na miejscu ogląda się go w grupie i na krótki czas, więc dobrze wiedzieć, na co patrzeć. Perspektywa zbiega się w okolicy skroni Chrystusa, a postaci apostołów układają się po trzy w czterech grupach. Judasz opiera łokieć na stole, a przewrócona solniczka leży przy jego dłoni. Na przeciwległej ścianie Donato da Montorfano namalował w 1495 roku Ukrzyżowanie, a Leonardo dodał na nim portrety Ludovika il Moro, jego żony i dzieci. Farba olejna z tych portretów prawie całkiem zbladła.
W sierpniu 1943 roku alianckie bomby zniszczyły dach i część ścian refektarza, ale ściana z Ostatnią Wieczerzą przetrwała, osłonięta workami z piaskiem i rusztowaniem.
Sam kościół Santa Maria delle Grazie ma tribunę zaprojektowaną przez Bramantego, a stąd do San Maurizio idzie się Corso Magenta kilka minut.
Navigli (system kanałów) – pralnia nad wodą i śluzy, o które dbał Leonardo
Navigli mają dwie twarze i lepiej poznać obie. Za dnia Naviglio Grande to spacer wzdłuż kanału, jednego z najstarszych w Europie, drążonego od XII wieku w stronę rzeki Ticino. Po obu stronach widać kamienice z galeriami-balkonami, typowe mediolańskie case di ringhiera. Wieczorem okolica zamienia się w ciąg barów i stolików nad wodą. Spokojniejszy jest wtedy Naviglio Pavese, dalej od portu Darsena. Leonardo da Vinci, w służbie Sforzów, zajmował się systemem śluz na tutejszych kanałach, a dawny krąg wodnych dróg wokół centrum zasypano w latach 30. XX wieku.
Na Naviglio Grande wychodzi Vicolo dei Lavandai, uliczka z zachowaną dawną pralnią: kamienne koryta stoją tu tuż nad wodą, a pranie robiono w nich na klęczkach. Kto lubi stragany, powinien trafić na ostatnią niedzielę miesiąca, gdy wzdłuż kanału zwykle rozkłada się targ staroci.
Bloki marmuru z Candoglii płynęły Naviglio Grande do portu Laghetto w pobliżu Duomo i były oznaczane literami A.U.F., czyli Ad Usum Fabricae, „na użytek budowy”. Oznaczało to zwolnienie z opłat, a według popularnej etymologii stąd włoskie wyrażenie a ufo, czyli za darmo.
Kościoły, cmentarz i dworzec: Mediolan mniej oczywisty
Santa Maria presso San Satiro – chór, który ma niespełna metr głębokości
Wystarczy stanąć w nawie i spojrzeć na prezbiterium: wydaje się, że za ołtarzem biegnie głęboki chór ze sklepieniem kasetonowym. Tymczasem to złudzenie Donata Bramantego z lat 80. XV wieku, bo za kościołem biegnie ulica i nie było miejsca na prawdziwą apsydę. Architekt wymodelował więc perspektywiczną wnękę w stiuku i malowidle. Jej rzeczywista głębokość to niespełna metr. Po podejściu do ołtarza złudzenie pęka: wnęka jest płaska jak płyta.
W bocznej kaplicy warto zobaczyć grupę z terakoty, Opłakiwanie Chrystusa, autorstwa Agostina de Fondulisa. Kościół stoi przy Via Torino, jakieś pięć minut od placu Duomo, więc dobrze go łączyć z porannym zwiedzaniem katedry.
San Maurizio al Monastero Maggiore – mediolańska Kaplica Sykstyńska za ścianą zakonnic
Kto wejdzie z Corso Magenta, zobaczy najpierw ścianę przez środek kościoła. Oddzielała ona część dla wiernych od chóru benedyktyńskich zakonnic. Świątynię zbudowano na początku XVI wieku, a jej wnętrze od posadzki po sklepienie pokrywają freski, w dużej mierze dzieło Bernardina Luiniego i jego pracowni. W jednej z kaplic uwagę zwracają portrety fundatorów, Alessandra Bentivoglia i Ippolity Sforzy. Nic dziwnego, że miejsce bywa nazywane mediolańską Kaplicą Sykstyńską.
Poza kolorem ściany uderza tu cisza, bo po zwiedzaniu Duomo i Galerii kościół wydaje się niemal pusty. W sąsiednim klasztorze mieści się muzeum archeologiczne, a w jego ogrodzie stoi fragment rzymskich murów z wieżą. Z Santa Maria delle Grazie dzieli go kilka minut spaceru.
Basilica di Sant’Ambrogio (bazylika św. Ambrożego) – kolumna, w której diabeł zostawił ślady rogów
Przed kościołem stoi starożytna rzymska kolumna z dwoma otworami, zwana Colonna del Diavolo. Legenda głosi, że diabeł, rozwścieczony wiarą Ambrożego, rzucił się na biskupa, ale utkwił rogami w kamieniu. Wolno przyłożyć ucho do otworów: podobno słychać szum piekła, a czasem czuć zapach siarki. Wewnątrz bazyliki, ufundowanej w IV wieku przez samego Ambrożego, a przebudowanej w stylu romańskim w XI i XII wieku, czeka kilka rzeczy ważniejszych niż legenda.
Jedna z nich to portyk z dziedzińcem i dwie dzwonnice różnych epok, z których starsza, mnisza, pochodzi z IX wieku. Wewnątrz uwagę przyciąga złoty ołtarz Wolviniusa z IX wieku, kryjący relikwie. W krypcie w szklanej urnie spoczywają szczątki Ambrożego oraz świętych Gerwazego i Protazego, ubrane w szaty liturgiczne. W kaplicy Sacello di San Vittore in Ciel d’Oro lśni zaś mozaika z V wieku, złota kopułka, której nie widać z zewnątrz. Najbliższa stacja metra, M2, nosi nazwę Sant’Ambrogio.
Cimitero Monumentale (Cmentarz Monumentalny) – Ostatnia Wieczerza w brązie nad grobem rodziny Campari
Cmentarz otwarto w 1866 roku według projektu Carla Maciachiniego i od początku zaplanowano go jako galerię rzeźby. Przy bramie stoi Famedio, panteon znamienitych Mediolańczyków, z grobem Alessandra Manzoniego, autora Narzeczonych. Pochowano tu także dyrygenta Arturo Toscaniniego. Prawdziwą atrakcją są jednak grobowce rodzinne, w których rzeźbiarze rywalizowali o to, kto lepiej opłakuje zmarłych.
Najsłynniejszy z nich to Edicola Campari, grobowiec rodziny producentów likieru, z naturalnej wielkości brązową Ostatnią Wieczerzą wykonaną w pierwszej połowie XX wieku przez Gianniego Castiglioniego. Po wizycie w Santa Maria delle Grazie to ciekawe porównanie. Wczesny listopad, w okolicy Wszystkich Świętych, to moment, gdy alejki toną w chryzantemach i znicz za zniczem. Stacja metra Monumentale (M5) leży tuż obok, a stąd do Via Paolo Sarpi, mediolańskiego Chinatown, idzie się kilka minut.
Memoriale della Shoah (Memoriał Szoa) na Binario 21 – peron pod halą dworca, z którego odjeżdżały transporty
Pod monumentalną halą Stazione Centrale, otwartej w 1931 roku według projektu Ulissesa Stacchiniego, kryje się miejsce, o którym turyści rzadko słyszą. Pod wielkimi peronami biegł poziom do załadunku poczty. W latach 1943–1945 odjeżdżały stąd bydlęce wagony z Żydami i więźniami politycznymi do Auschwitz i innych obozów. Memoriał otwarto w 2013 roku w niemal nienaruszonej przestrzeni. Wejście jest z boku dworca, nie z głównej hali.
Pierwsze, co widać, to wielki napis Indifferenza na ścianie, czyli obojętność. Pomysłodawczynią napisu i jedną z inicjatorek całego miejsca była Liliana Segre, ocalała z transportu, który odjechał stąd w 1944 roku. Na torach stoją oryginalne wagony. Wizyta zajmuje mniej więcej godzinę i najlepiej pasuje do dnia, w którym nie ma zbyt wielu innych atrakcji. Dworzec Centrale łączy się metrem M2 i M3 z pozostałymi częściami miasta.
Pół dnia za miastem
Certosa di Pavia (Kartuzja w Pawii) – klasztor-mauzoleum Viscontich i grobowiec Beatrycze d’Este
Wyjazd do Pawii zajmuje pół dnia, ale daje coś, czego w centrum Mediolanu brak: pola, ciszę i monumentalny klasztor stojący poza miastem. Pociąg regionalny jedzie w stronę Pawii, wysiada się na stacji Certosa di Pavia, a stamtąd do klasztoru idzie się chwilę przez wieś. Gian Galeazzo Visconti założył Certosę w 1396 roku jako mauzoleum rodziny, ale prace trwały przez wieki. Fasada to ważny przykład lombardzkiego renesansu: pokrywają ją marmurowe reliefy i medaliony, a ich nasycenie szczegółem zaskakuje nawet po wizycie w Duomo.
W kościele czeka grobowiec Beatrycze d’Este, żony Ludovika il Moro, która zmarła w 1497 roku w wieku 21 lat. Marmurowe postacie małżonków wyrzeźbił Cristoforo Solari, a monument przeniesiono tu z Santa Maria delle Grazie w 1564 roku, więc dzieło można zestawić z Cenacolo. Przy planowaniu dnia trzeba policzyć dojazd w obie strony i spacer ze stacji.
Co jeść w Mediolanie: żółty ryż, kotlet z kością i aperitivo
Kuchnia lombardzka stoi na maśle, ryżu i mięsie, nie na oliwie i makaronie. Lunch je się zwykle około pierwszej, kolację po dwudziestej. Lokale nastawione na turystów łatwo poznać po menu ze zdjęciami potraw w kilku językach i po kelnerach zapraszających z ulicy, a najwięcej ich właśnie w okolicy katedry i galerii. Śniadanie to zwykle cornetto i kawa wypita przy barze, bo stojąc, płaci się mniej niż przy stoliku.
Risotto alla milanese (risotto po mediolańsku) – ryż z szafranem i szpikiem
Barwę nadaje mu szafran, a bogactwo masło, parmezan i tradycyjnie szpik wołowy, choć dziś bywa pomijany. Dobre risotto ma konsystencję all’onda, czyli „falującą”: ziarna są sprężyste, ale całość płynie na talerzu. Zamawia się je jako pierwsze danie albo razem z ossobuco, czyli goleniem cielęcym duszonym z kością.
Według legendy z 1574 roku uczeń Valeria z Flandrii, mistrza witrażysty pracującego przy katedrze, zwany Zafferano, bo szafranem barwił szkło, dosypał przyprawę do ryżu na weselu córki mistrza.
Danie bywa jaskrawożółte i lśniące od masła, a w prostszych lokalach gotowane z mniejszą ilością bulionu.

Cotoletta alla milanese (kotlet po mediolańsku) – cielęcina z kością, smażona na maśle
Autentyczny mediolański kotlet jest gruby, panierowany i smażony na masełku klarowanym, więc skorupka wychodzi złota i krucha, a mięso pozostaje różowe w środku. Podaje się go z kością (con l’osso). Cienki, wielki kotlet bez kości, zwany w Mediolanie orecchia d’elefante, czyli słoniowe ucho, to wersja wiedeńska. Spór o to, kto pierwszy panierował cielęcinę, Mediolan i Wiedeń prowadzą od wieków.

Aperitivo – drink o zmierzchu i przekąski do niego
Aperitivo zaczyna się we wczesnym wieczorze, zanim ruszy kolacja, i jest rytuałem bardziej niż posiłkiem. Zamawia się drinka, a wraz z nim dostaje się przekąski: w lepszych miejscach przynoszone do stolika, w gorszych to miska chipsów i oliwek. Gorzki Campari i Negroni są napojami mocno związanymi z miastem. Aperitivo nie zastępuje obiadu, więc Włosi jedzą po nim jeszcze kolację.
Na koniec kilka rzeczy wartych spróbowania: cassoeula, zimowy gulasz ze świni i kapusty, oraz panettone, wysoka słodka babka z bakaliami, kojarzona z Bożym Narodzeniem.
Praktyka: metro, tramwaje i pułapki, których łatwo uniknąć
Na rdzeń miasta wystarczą dwa dni, trzy pozwalają dołożyć cichsze kościoły i cmentarz, a wycieczka do Certosa di Pavia zajmuje pół dnia. Centrum jest zwarte: Duomo, Galleria, La Scala, Brera i zamek łączy jeden spacer. Dalej jeździ się metrem, a jego linie oznaczono kolorami. M1 (czerwona) i M3 (żółta) zatrzymują się przy Duomo, M2 (zielona) obsługuje Navigli, Sant’Ambrogio i Stazione Centrale, a do zamku wysiada się na Cairoli lub Cadorna.
Bilet jednorazowy jest ważny przez ograniczony czas na metro i tramwaje. Przy kilku przejazdach dziennie korzystniej wychodzi bilet dobowy lub wielodniowy. Coraz częściej płaci się też zbliżeniowo kartą przy bramkach, ale zasady warto sprawdzić przed wyjazdem.
Na wielu liniach nadal kursują zabytkowe tramwaje z 1928 roku, zwane Ventotto, z drewnianym wnętrzem pamiętającym czasy przedwojenne.

Kilka miejsc z tego tekstu wymaga planowania. Wstęp do Ostatniej Wieczerzy i do Memoriału na Binario 21 zwykle odbywa się na rezerwację, a bilety do Duomo i na jego dachy występują w kilku wariantach. Do kościołów obowiązuje strój zakrywający ramiona i kolana. Wjazd samochodem do centrum bywa ograniczony strefą dla pojazdów, więc lepiej zostawić auto poza nim. Aktualne zasady i dostępność terminów trzeba sprawdzić przed wyjazdem na oficjalnych stronach atrakcji.
Najczęstsze błędy turystów są powtarzalne:
- obiad przy Piazza del Duomo i w Galerii, gdzie ceny są turystyczne, a jedzenie przeciętne;
- przyjęcie „darmowych” bransoletek albo ziarna dla gołębi od natrętnych sprzedawców pod katedrą;
- kieszonkowcy w metrze M1 i przy bramkach, więc plecak lepiej nosić z przodu;
- wizyta w muzeum w jego dniu zamknięcia, najczęściej w poniedziałek, bo wiele placówek ma w tygodniu dzień wolny.
Najlepszy czas na przyjazd to wiosna i wczesna jesień. Latem bywa duszno i upalnie, a w sierpniu część sklepów i lokali zamyka się na urlop, bo miasto pustoszeje. Zimą zdarza się mgła, która skraca widoki z dachów katedry.
Trzy dni w Mediolanie: kolejność, która oszczędza nogi
- Dzień pierwszy, centrum: rano Santa Maria presso San Satiro, wnętrze Duomo i Galleria, po południu La Scala i Brera, a przed zachodem dachy katedry, gdy fasada się różowi. Wieczorem aperitivo w okolicy Brery.
- Dzień drugi, zachód: Cenacolo o wyznaczonej porze, San Maurizio al Monastero Maggiore i Castello Sforzesco z Parco Sempione. Wieczór nad kanałami Navigli, najlepiej w dzień roboczy, gdy jest spokojniej.
- Dzień trzeci, mniej oczywisty: Sant’Ambrogio, Cimitero Monumentale i Binario 21, a przy dłuższym pobycie zamiast niego Certosa di Pavia, do której jedzie się pociągiem regionalnym ze stacji Centrale lub Rogoredo.
