Jak powstało Morskie Oko? Historia polodowcowego jeziora w Tatrach

Morskie Oko jest największym jeziorem w Tatrach pod względem powierzchni, ale głębokością przegrywa z Wielkim Stawem Polskim i Czarnym Stawem pod Rysami. Przy około 35 ha powierzchni i głębokości rzędu 51 m wygląda jak zwykły górski zbiornik. Powstało jednak w wyniku kilku procesów naraz: najpierw lodowiec wyrzeźbił misę, potem zostawił za sobą wał skalnego gruzu, a woda dopełniła reszty. Poniżej cała historia krok po kroku, od epoki lodowej po dzisiejszy brzeg.

Tatry pod lodem, czyli skąd w ogóle ten lodowiec

Tatry były zlodowacone wielokrotnie w ciągu czwartorzędu. Ostatnie duże zlodowacenie osiągnęło maksimum około 20 tysięcy lat temu. Wtedy w górnych partiach dolin rosły języki lodowcowe, a te największe schodziły daleko w dół, w stronę dzisiejszych polan i lasów.

Jednym z takich miejsc była Dolina Rybiego Potoku. Śnieg gromadził się w wysokich kotłach pod ścianami dzisiejszych Mięguszowieckich Szczytów, Mnicha i Cubryny. Pod własnym ciężarem zamieniał się w lód i zaczynał płynąć w dół doliny. Gdy klimat się ocieplił, lodowiec zaczął się cofać. Stało się to kilkanaście tysięcy lat temu, a po lodzie została gotowa forma terenu, do której wystarczyło nalać wody.

Jak lodowiec wyrzeźbił Morskie Oko

Misa wyżłobiona w skale

Lodowiec działa jak powolny, bardzo ciężki pług. Wleczone przez niego odłamki skał szlifowały podłoże, a lód wyrywał z dna całe bloki granitu. To egzaracja, czyli wyorywanie.

Największy efekt daje tam, gdzie lodu jest najwięcej i gdzie skała jest popękana. W okolicy dzisiejszego jeziora oba warunki się spotkały. Lodowiec wygryzł głęboki, owalny kocioł, zwany cyrkiem lodowcowym.

Dlatego dno Morskiego Oka nie jest płaską nieckę, tylko zagłębieniem o stromych zboczach, które po stronie południowej wpada w ściany. Stąd bierze się głębokość ponad 50 metrów przy zaledwie kilkuset metrach szerokości.

Sama misa to jednak dopiero połowa zagadki. Samo wyżłobienie nie zatrzymałoby wody, która spłynęłaby doliną.

Wał morenowy zamyka basen

Lodowiec niósł na grzbiecie i w sobie ogromne ilości gruzu, żwiru i głazów. Kiedy się cofał, a jego czoło tkwiło przez pewien czas w jednym miejscu, cały ten materiał układał się w wał, czyli morenę czołową.

Taki wał zamknął od północy nieckę Morskiego Oka. Po stopieniu lodu woda zaczęła się w niej gromadzić. Poziom podnosił się, aż znalazł ujście przez najniższe miejsce w wale.

To właśnie tam zaczyna się Rybi Potok, który niżej wpada do Białki. Jezioro więc nie jest ani czysto skalną wanną, ani wyłącznie zbiornikiem zaporowym. Jest efektem obu procesów: wygryzionego zagłębienia i zamykającej je moreny.

Nie bez powodu mówi się o nim jako o jeziorze polodowcowym. Cała jego forma jest dziełem lodu, a woda tylko ją wypełniła.

Jezioro leży na wysokości około 1395 m n.p.m., a ściany Mięguszowieckich Szczytów wznoszą się nad jego brzegiem na ponad kilometr. Taka różnica wysokości jest typowa dla cyrku lodowcowego.

Morskie Oko w liczbach

Parametry pomagają zrozumieć skalę, ale trzeba pamiętać, że to wartości przybliżone. Różne pomiary dają nieco odmienne wyniki.

  • powierzchnia: około 35 ha, czyli największe jezioro tatrzańskie pod tym względem,
  • głębokość maksymalna: około 51 m,
  • wysokość nad poziomem morza: około 1395 m,
  • kształt: owalny, z wyraźnie stromym dnem przy południowych ścianach.

Głębsze od Morskiego Oka są Wielki Staw Polski i Czarny Staw pod Rysami, więc tytuł największego dotyczy powierzchni, a nie głębokości.

Skąd nazwa i dlaczego ludzie wierzyli w tunel do morza

Starsza nazwa to Rybie Jezioro, od Rybiego Potoku. Nazwa Morskie Oko pojawiła się później, a z jej pochodzeniem wiąże się kilka opowieści.

Najpopularniejsza legenda mówi, że jezioro jest połączone podziemnym kanałem z morzem. Miało to wyjaśniać jego głębię i bezdenny wygląd. Do tego dochodziła wiara, że gdy burza szaleje nad morzem, woda w jeziorze wzbiera i wyrzuca przedmioty.

Geologia mówi coś innego: zbiornik zasila śnieg, deszcz i potoki, a nie tajemny tunel. Legenda przetrwała jednak, bo pasuje do klimatu tego miejsca. Ciemna woda otoczona skałą naprawdę robi wrażenie bezdennej.

Ślady lodowca, które widać na szlaku

Czarny Staw pod Rysami

Kilkadziesiąt minut marszu powyżej Morskiego Oka leży Czarny Staw pod Rysami, na wysokości około 1583 m. To drugi z kotłów polodowcowych tej samej doliny, położony wyżej i głębszy.

Oba zbiorniki dzieli stromy próg skalny. Taka kaskada jezior w kolejnych kotłach to klasyczny układ po zlodowaceniu górskim.

Woda z Czarnego Stawu spływa do Morskiego Oka potokiem, który tworzy po drodze efektowny wodospad. Widać więc, jak dolina zeszła ze stopnia na stopień.

Ciemny kolor wody wynika z głębi i skalistych ścian wokół. To pierwszy punkt, w którym łatwo dostrzec różnicę między jeziorem w kotle a zwykłym stawem.

Ściany, głazy i wał morenowy

Idąc asfaltem z Palenicy Białczańskiej, przechodzi się przez teren, który kiedyś zajmował lodowiec. Dno doliny jest szerokie i dość płaskie, a jej zbocza strome, bo lód ściął je od dołu. Taki przekrój to dolina U-kształtna.

Przy brzegu jeziora widać chaotycznie rozrzucone głazy. Część z nich przyniósł lodowiec, część spadła później ze ścian. Rozróżnienie tych dwóch pochodzeń to zadanie dla geologów, ale sam widok daje wyobrażenie o skali materiału.

Droga wokół jeziora prowadzi po wale morenowym. Chodzi się więc po tym samym gruzie, który zamknął misę tysiące lat temu.

Strome ściany nad wodą to wciąż aktywna strefa: kamienie i lawiny wciąż trafiają do jeziora, powoli zasypując jego dno.

Co dzieje się z jeziorem dziś

Każde jezioro polodowcowe z czasem zanika. Morskie Oko dostaje materiał ze stoków, a potoki niosą osady, więc dno stopniowo się podnosi. To proces rozłożony na tysiące lat, a nie widoczny z roku na rok.

Zimą jezioro zamarza, zwykle od grudnia do kwietnia, a lód jest wtedy gruby. Nad taflą bywa bardzo zimno i bardzo cicho, ale zagrożenie lawinowe na stokach jest realne.

Morskie Oko leży w granicach Tatrzańskiego Parku Narodowego, więc nad brzegiem obowiązują zasady ochrony przyrody. Poza wyznaczonymi ścieżkami nie wolno schodzić.

Jak zobaczyć ślady zlodowacenia samemu

Dojście od Palenicy Białczańskiej to około 9 km w jedną stronę asfaltową drogą, mniej więcej 2–2,5 godziny spaceru. Droga jest wygodna, ale bywa zatłoczona, zwłaszcza latem.

  • najlepiej wybrać się wcześnie rano lub jesienią, gdy ruch jest mniejszy,
  • przy jeziorze warto obejść brzeg po wale morenowym i spojrzeć na ściany z różnych stron,
  • dalej szlak prowadzi nad Czarny Staw pod Rysami, gdzie kocioł polodowcowy widać w pełnej postaci.

Tafla pod ścianami Mnicha i Mięguszowieckich Szczytów wygląda tak, jak ukształtował ją lód kilkanaście tysięcy lat temu. Wystarczy wiedzieć, na co patrzeć.