Malta jest niewielka, ale jej klimat dzieli rok na dwa wyraźnie różne światy: gorące, suche lato i łagodną, deszczową zimę. Dlatego termin wyjazdu zmienia tu więcej niż wybór noclegu. Kto zastanawia się, na jaki miesiąc najlepiej lecieć na Maltę, powinien wiedzieć, że morze nagrzewa się dopiero na początku lata, a upał i tłumy osiągają szczyt razem, w sierpniu. Najlepsze proporcje pogody, ciepła wody i spokoju dają zwykle maj, czerwiec, wrzesień i październik. Pozostałe miesiące też mają swoje atuty, o ile wiadomo, które miejsca w jakiej porze wypadają najlepiej.
Kiedy najlepiej lecieć na Maltę, by klasyczne miejsca wypadły jak należy
Upper Barrakka Gardens – widok na cały Wielki Port z bastionu
Valletta ma kolor miodu i najlepiej widać to z bastionu, na którym leży Upper Barrakka Gardens (Górne Ogrody Barrakka). Droga do nich wiedzie przez siatkę prostych ulic, wytyczoną od 1566 roku według planu Francesca Laparellego. Wiele z tych ulic kończy się schodami spadającymi ku wodzie, a nad chodnikami wiszą gallariji, czyli zabudowane drewniane balkony w różnych kolorach. Ogród należał pierwotnie do rycerzy z włoskiego langue, a dziś jest ogólnodostępny.
Wielkie Oblężenie Malty trwało od maja do września 1565 roku. Jego koniec, 8 września, obchodzi się jako Jum il-Vittorja (Dzień Zwycięstwa), a w Wielkim Porcie odbywają się wtedy regaty tradycyjnych łodzi wiosłowych.
Z balustrady widać cały Wielki Port (Grand Harbour) i bastiony Trzech Miast po drugiej stronie wody. Pod ogrodem stoi Saluting Battery, skąd codziennie pada salwa armatnia. Huk jest naprawdę głośny, więc lepiej o nim wiedzieć wcześniej. Najwięcej koloru ma ten widok w drugiej połowie dnia, gdy światło pada na mury po drugiej stronie portu, a wcześnie rano przeciwległy brzeg stoi pod słońce. Stąd do katedry św. Jana idzie się kilka minut w głąb miasta.

St John’s Co-Cathedral – Caravaggio i podłoga z płyt nagrobnych rycerzy
Pod stopami leżą kilkaset marmurowych płyt nagrobnych rycerzy zakonu, wyłożonych herbami, czaszkami i alegoriami śmierci. Dopiero potem warto unieść wzrok na sklepienie, które pokrył malowidłami Mattia Preti, artysta z Kalabrii, scenami z życia św. Jana Chrzciciela. Z zewnątrz bryła z lat 1573–1577, dzieło Gerolama Cassara, wygląda surowo, jak część fortyfikacji, z dwiema dzwonnicami i niemal bez ozdób. Tym mocniejszy jest kontrast po wejściu.
W oratorium wisi Ścięcie św. Jana Chrzciciela Caravaggia z 1608 roku, największe płótno tego malarza i jedyne, które podpisał. Podpis, „f. Michelangelo”, wyprowadzono z krwi spływającej z szyi świętego, więc trzeba podejść blisko i szukać go na dole obrazu. W tej samej sali jest też jego „Święty Hieronim piszący”. W dni, gdy w porcie cumują duże wycieczkowce, kolejka rośnie przed południem, dlatego lepiej wejść zaraz po otwarciu albo pod koniec dnia. Obowiązuje strój zakrywający ramiona i kolana. Na całość wystarczy półtorej godziny, a po wyjściu najbliższa jest Republic Street (Triq ir-Repubblika), główna arteria miasta.
Mdina – dawna stolica, w której po wyjeździe wycieczek robi się cicho
Do Mdiny warto wejść późnym popołudniem, gdy grupy z całego dnia zaczynają się rozjeżdżać, a w wąskich uliczkach przybywa cienia i ciszy. Miasto było stolicą wyspy aż do 1530 roku, kiedy zakon przeniósł się do Birgu, i do dziś nazywa się je Silent City (Cichym Miastem). Samochody mogą tu wjeżdżać praktycznie tylko mieszkańcy, więc słychać głównie własne kroki.
Nazwa Mdina pochodzi od arabskiego słowa medina i jest śladem arabskiego panowania, które trwało od IX do końca XI wieku. Z tej epoki wywodzi się język maltański, jedyny język semicki w Unii Europejskiej zapisywany alfabetem łacińskim.
Barokowa Brama Główna z 1724 roku, z herbem wielkiego mistrza Vilheny, pojawiła się w serialu „Gra o tron” jako brama Królewskiej Przystani. Katedra św. Pawła jest dziełem Lorenza Gafà, ukończonym w 1702 roku, po trzęsieniu ziemi z 1693 roku, które zniszczyło poprzednią świątynię. Z bastionów roztacza się widok na płaską środkową część wyspy. Latem uliczki chronią przed upałem, a zimą po zmroku robi się tu wyjątkowo pusto. Tuż za murami zaczyna się Rabat, gdzie pod ulicami ciągną się katakumby św. Pawła.
Na wodzie i nad wodą: Comino, Marsaxlokk i Gozo
Comino i Blue Lagoon – płytka laguna, która w szczycie sezonu zapełnia się łodziami
Nazwa wyspy pochodzi od kminku, po maltańsku kemmun, który rósł tu dziko, a stałych mieszkańców jest dziś niewielu. Najsłynniejsze miejsce to Blue Lagoon (Błękitna Laguna), płytka zatoka między Comino a malutką wysepką Cominotto, z jasnym piaszczystym dnem i wodą w kilku odcieniach turkusu. W lipcu i sierpniu laguna jest oblężona łodziami, a miejsca na kamiennych płytach przy brzegu znikają wcześnie. Lepiej więc wybrać czerwiec albo wrzesień, kiedy woda jest już ciepła, a rejsów jest mniej.
Warto wyjść poza lagunę. Wzdłuż wyspy prowadzą drogi do Wieży św. Marii, zbudowanej w 1618 roku z fundacji wielkiego mistrza Alofa de Wignacourt, która stoi nad kanałem między Maltą a Gozo. Cienia na wyspie jest bardzo mało, więc trzeba zabrać własny. Łodzie odpływają z Ċirkewwa i z Gozo. Na Comino nie ma samochodów, całą wyspę pokonuje się pieszo.

Marsaxlokk – targ rybny i łodzie z namalowanym okiem
Marsaxlokk jest dla tych, którzy wolą oglądać pracę portu niż plażę. Rybackie wioski nie są na Malcie rzadkością, ale tu łodzie luzzu (tradycyjne maltańskie łodzie rybackie) stoją w zwartym szeregu, pomalowane na żółto, czerwono, niebiesko i zielono. Na dziobie każdej namalowane jest oko, które według tradycji chroni załogę, często wiązane z Ozyrysem albo Horusem i fenickimi korzeniami.
Niedzielny targ rozstawia się wzdłuż całego nabrzeża: ryby i owoce morza leżą na lodzie obok straganów z koronkami i pamiątkami. Najspokojniej jest tu rano, kiedy rybacy wciąż sortują połów, a wycieczki zorganizowane jeszcze nie dotarły. W pozostałe dni tygodnia targu nie ma, port wygląda tak samo, a nabrzeże jest dużo spokojniejsze. Przy brzegu stoją lokale z rybą i owocami morza, ale warto wybierać te z krótką kartą opartą na tym, co akurat złowiono.

Gozo – Cittadella w Victorii i świątynie starsze od piramid
Prom z Ċirkewwa do Mġarr płynie niespełna pół godziny, a bilet kupuje się dopiero przy powrocie z Gozo. Wyspa jest zieleńsza i cichsza niż Malta i dobrze znosi wolniejsze tempo, ale zasługuje na cały dzień, a nie wypad na kilka godzin. Najlepiej wypada wiosną, gdy po zimowych deszczach pola i zbocza są jeszcze zielone, a latem rolnicze tereny brązowieją.
W centrum Victorii, głównego miasta Gozo, na wzgórzu wznosi się Cittadella (Cytadela), otoczona murami, które widać z daleka. W jej wnętrzu stoi katedra Wniebowzięcia, zaprojektowana przez Lorenza Gafà. Zamiast kopuły sklepienie zdobi malowana iluzja kopuły, tak przekonująca, że trzeba zatrzymać się pod nią dłużej, by zobaczyć płaski sufit. W Xagħra, kilka kilometrów od Victorii, leżą świątynie Ġgantija, wzniesione około 3600–3200 roku p.n.e., a więc starsze od egipskich piramid. Ogromne głazy ułożono tak, że z bliska robią wrażenie ściany zrobionej przez olbrzymy, i stąd ich nazwa.
Ġgantija pochodzi od słowa ġgant, czyli „olbrzym”. Według gozitańskiej legendy świątynie zbudowała olbrzymka Sansuna, która żywiła się bobem i miodem i miała na rękach dziecko.
Najlepiej zacząć dzień od wczesnego promu, bo na samą Cittadellę, świątynie i przejazdy między nimi potrzeba kilku godzin.
Poza głównym szlakiem: Trzy Miasta, klify i podziemia
Gardjola w Senglea – widok na Vallettę z drugiej strony portu
Najlepszy widok na Vallettę nie jest z samej Valletty, tylko z drugiego brzegu Wielkiego Portu. Na czubku półwyspu Senglea (po maltańsku L-Isla) stoi wieżyczka strażnicza Gardjola, ozdobiona rzeźbami oka, ucha i ptaka, które symbolizują czujność. Stąd widać panoramę bastionów Valletty, kopuły i dzwonnice, z odległości, z której całość układa się w jeden obraz. Najlepiej przypłynąć tu pod wieczór, gdy upał słabnie, a w porcie robi się ruch tradycyjnych łodzi.
W 1608 roku Caravaggio, świeżo przyjęty do zakonu joannitów, trafił do więzienia w forcie St Angelo w Birgu. Uciekł stamtąd jeszcze tego samego roku.
Na Trzy Miasta składają się jeszcze Birgu (Vittoriosa) i Bormla. Birgu było siedzibą zakonu od 1530 roku, zanim powstała Valletta, a przydomek „Vittoriosa” (Zwycięskie) dostało po oblężeniu 1565 roku. Wąskie uliczki, fort St Angelo na cyplu i widok z nabrzeża wystarczą na popołudnie. Dostać się tu można promem albo dgħajsą, tradycyjną łodzią-taksówką, z nabrzeża w Valletcie. Przeprawa zajmuje kilka minut.
Ħal Saflieni Hypogeum – świątynia wykuta w skale ponad pięć tysięcy lat temu
Podziemia w Paoli są dla osób, które chcą zobaczyć coś, czego nie ma nigdzie indziej w Europie. Hypogeum to wielopoziomowy kompleks komór, korytarzy i nisz wykutych w skale, który był miejscem pochówku i obrzędów. Ściany są wciąż gładkie, a w niektórych komnatach na sklepieniu widać czerwonobrunatne spirale z ochry.
Najbardziej zapamiętuje się Salę Wyroczni, w której niski męski głos rozchodzi się po wszystkich pomieszczeniach, jakby mówiła cała skała. Do środka wchodzi się małymi grupami, a stała temperatura i wilgotność pomagają zachować to, co zostało. Zabytek wpisano na listę UNESCO. Figurkę Śpiącej Damy, znalezioną w Hypogeum, można obejrzeć w Narodowym Muzeum Archeologii w Valletcie.
Rotunda w Moście – kopuła, przez którą w 1942 roku przeleciała bomba
W kwietniu 1942 roku, podczas mszy, niemiecka bomba przebiła kopułę Rotundy w Moście i spadła na posadzkę, ale nie wybuchła. W świątyni było wtedy kilkaset osób i nikt nie zginął. Replika bomby jest wystawiona w zakrystii. Kościół zbudowano w latach 1833–1860 według projektu Giorgia Grogneta de Vasse, na wzór Panteonu w Rzymie. Podobno stary kościół stał w środku przez cały czas budowy, żeby nabożeństwa mogły się odbywać bez przerwy.
Kopuła należy do największych na świecie i po wejściu widać, jak szeroko opiera się na okrągłym korpusie bez słupów w środku. Najlepiej odwiedzać Rotundę poza godzinami mszy, wtedy można ją obejść bez pośpiechu. Leży po drodze między Vallettą a Mdiną, więc dobrze wpisuje się w jedną trasę.
Mnajdra – świątynia, w której słońce o równonocy trafia do wnętrza
Dwa razy w roku, w czasie równonocy wiosennej i jesiennej, pierwsze promienie słońca wpadają przez główne wejście świątyni Mnajdra i oświetlają jej oś. W czasie przesilenia światło oświetla krawędzie otworów. Ta zgodność ustawienia z kalendarzem słonecznym przypisywana jest budowniczym sprzed ponad pięciu tysięcy lat, a w okolicach równonocy rano zjawia się tu więcej osób.
Mnajdra leży na południowym wybrzeżu, kilkaset metrów od Ħaġar Qim, drugiej świątyni z tego samego zespołu. Obie zbudowano z potężnych głazów i wpisano na listę UNESCO. Ścieżka między nimi zajmuje kilka minut. Cienia praktycznie tu nie ma, więc latem lepiej zwiedzać rano, a poza sezonem zabrać coś ciepłego, bo od morza wieje.
Dingli Cliffs – najwyższy punkt wyspy i zachód słońca nad morzem
Na krawędzi klifów w Dingli słychać głównie wiatr i fale uderzające w skały ponad dwieście metrów niżej. Dingli Cliffs to najwyższy punkt wyspy, a niewielka kaplica św. Marii Magdaleny stoi niemal na samej krawędzi. Zachód słońca wypada tu prosto nad horyzontem, bo to zachodnie wybrzeże. Przy dobrej widoczności na południu widać także skalistą wysepkę Filfla, na której nikt nie mieszka.
W okolicy znajdują się ślady wyżłobione w skale, tak zwane cart ruts, dwie równoległe koleiny przecinające powierzchnię. Ich pochodzenie jest do dziś dyskutowane. Miejsce nazywa się tu nieoficjalnie Clapham Junction. Zimą wiatr na klifach bywa silny i potrafi zmienić spacer w walkę, więc lepiej zabrać kurtkę. Dojechać można autobusem z Valletty albo samochodem.
Co jeść na wyspie: kuchnia, która zmienia się z porami roku
Kuchnia maltańska łączy wpływy sycylijskie, arabskie i brytyjskie, a jej podstawą są proste składniki: ricotta, pomidory, kapary, oliwki, ryby i królik. Przekąski jada się w ciągu dnia, a konkretne dania zależą od pory roku. Lokale nastawione na turystów łatwo rozpoznać po menu z fotografiami w kilku językach i naganiaczu przy wejściu, zwłaszcza na promenadach. Lepiej szukać miejsc z krótką kartą dnia, bo to zwykle znaczy, że gotuje się z tego, co akurat jest.
Pastizzi – kruche ciastka z ricottą albo grochem
Pastizzi (ciastka z ciasta francuskiego) wypełnia się najczęściej ricottą, czyli pastizzi tal-irkotta, albo gotowanym grochem, czyli pastizzi tal-piżelli. Jada się je na gorąco, na śniadanie lub jako przekąskę w ciągu dnia, w małych pastizzeriach, w których szyby są zawsze zaparowane od pieca. Zamawia się je na sztuki, a jedna zwykle nie wystarcza. Kruchość ciasta, które łuszczy się przy każdym kęsie, to główny powód, dla którego warto je zjeść jeszcze ciepłe.

Stuffat tal-fenek – królik duszony w winie
Stuffat tal-fenek (duszony królik) uchodzi za najbardziej maltańskie danie. Mięso smaży się, a potem dusi długo w winie z czosnkiem i pomidorami. Często zaczyna się od makaronu w sosie, a mięso podaje na drugie. Tradycyjną ucztę z królikiem nazywa się fenkata i zwykle urządza się ją w większym gronie. Kto nie przepada za królikiem, a chce spróbować lokalnej kuchni, powinien zamówić go w mniejszej porcji, bo mięsa jest dużo.

Lampuki – ryba, którą jada się od końca lata
Lampuki to ryba o złocistym połysku, łowiona od końca lata do późnej jesieni, więc w tym czasie pojawia się na kartach większości lokali. Najczęściej podaje się ją smażoną albo w torta tal-lampuki, czyli zapiekance z kalafiorem, szpinakiem, oliwkami i kaparami. Poza sezonem warto więc nie zamawiać jej na siłę, tylko wybrać to, co proponuje karta dnia.
Praktyka: pogoda miesiąc po miesiącu, transport i typowe błędy
Podział na cztery pory trafia w sedno, bo każda ma na wyspie inny charakter.
- Wiosna (marzec–maj): wyspa jest zielona po zimowych deszczach, dni dobrze nadają się do chodzenia i zwiedzania, a morze jest jeszcze chłodne. W Wielkim Tygodniu ulicami miasteczek idą procesje z figurami.
- Lato (czerwiec–sierpień): upał i brak deszczu, a w środku dnia pobyt na słońcu jest uciążliwy. Zdarza się sirocco, parny wiatr z południa, który sprawia, że kilkadziesiąt stopni męczy bardziej, niż pokazuje termometr. Latem odbywają się też festy parafialne z orkiestrami dętymi i fajerwerkami, a noclegi są najbardziej obłożone.
- Jesień (wrzesień–listopad): morze jest najcieplejsze po całym lecie, powietrze łagodniejsze, a tłumy wyraźnie mniejsze. Od października zdarzają się krótkie, gwałtowne burze, ale zwykle nie przesądzają o całym pobycie.
- Zima (grudzień–luty): jest chłodno i deszczowo, choć trafiają się też pogodne, słoneczne dni. Gregale, silny wiatr z północnego wschodu, potrafi podnieść fale i utrudnić rejsy. W wielu budynkach brakuje porządnego ogrzewania, więc w środku bywa chłodniej niż na zewnątrz. W lutym w Valletcie odbywa się karnawał, a atrakcje i miasta są najspokojniejsze. Noclegi są wtedy wyraźnie tańsze.
Autobusy dojeżdżają niemal wszędzie, ale większość tras biegnie przez Vallettę, więc przejazd między dwiema mniejszymi miejscowościami bywa wolny i wymaga przesiadki. Przy kilku kursach dziennie bilet okresowy opłaca się bardziej niż pojedyncze przejazdy. Rejsy promowe łączą Vallettę z Trzema Miastami i Sliemą, a na Gozo płynie się z Ċirkewwa. Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny, a w Valletcie trudno zaparkować. Wynajem samochodu ma sens głównie na południe wyspy i Gozo.
Na niektóre zabytki, przede wszystkim Ħal Saflieni Hypogeum, wejście jest limitowane i wymaga wcześniejszej rezerwacji. Obowiązujące zasady i dostępność terminów trzeba sprawdzić przed wyjazdem.
Na samą Maltę wystarczą cztery dni, a z Gozo i kąpielami lepiej zaplanować tydzień. Typowe błędy to Gozo na pół dnia, kąpiel w Blue Lagoon w środku lipca, bez planu B na wiatr, oraz założenie, że wyspa ma wszędzie piaszczyste plaże. Wybrzeże jest głównie skaliste, a piasek to wyjątki, jak Golden Bay, Għadira i Ramla na Gozo.
Cztery–pięć dni w sensownej kolejności
- Dzień pierwszy: St John’s Co-Cathedral i Republic Street, potem Upper Barrakka Gardens w drugiej połowie dnia, a pod wieczór prom do Senglea.
- Dzień drugi: Rotunda w Moście po drodze, Mdina późnym popołudniem i zachód słońca na Dingli Cliffs.
- Dzień trzeci: Gozo, od wczesnego promu, z Cittadellą w Victorii i świątyniami Ġgantija w Xagħra.
- Dzień czwarty: Ħal Saflieni Hypogeum w terminie z rezerwacji, potem Mnajdra, a w niedzielę Marsaxlokk z targiem rybnym.
- Dzień piąty, opcjonalny: Comino i Blue Lagoon, najlepiej w dzień bez silnego wiatru, bo wtedy łodzie kursują bez zakłóceń.
